در دل هر جامعهای که بر پایهٔ فداکاری ساخته شده، یک زنگ خطر ناگهانی میزند زنگی که هیچکس نمیشنود. این زنگ، صدای خود انسان است که در حال تبدیل شدن به یک نماد است. وقتی فرد، خود را به عنوان قربانی تقدیم میکند، او تنها یک بدن نمیدهد بلکه عقلش را، عملش را، و وجودش را به یک افسانه میسپارد. شعر «بر ضریح و آستان میدرد جامه و تن»، با بیتهایی که میگوید: «او تمام هم توسل در چنین دد زور بود / او کند خود را فدا و بر جهانش کور بود»، دقیقا به این زنگ خطر اشاره میکند. این مقاله، به دنبال آن است که بفهمد چرا تقدیم خود به «عمران»، یعنی ساختن یک جهان بزرگتر، نه نجات، بلکه خودکشی اجتماعی است و چگونه میتوانیم از این جهنم، خارج شویم.
عمران: یک افسانهٔ نابودگر
«عمران» در اینجا، نه یک حکومت، نه یک ملت، و نه حتی یک ایدئولوژی است بلکه یک افسانه است. افسانهای که میگوید: «اگر تو فدا شوی، جهان بهتر خواهد شد». این افسانه، هزاران سال پیش از اینکه کلمهٔ «انقلاب» یا «آزادی» تعریف شود، متولد شده است. این افسانه، انسان را به یک چرخدندهٔ ناچیز تبدیل میکند یک چرخدنده که میتواند از بین برود، اما ساختار بزرگتر، ادامه خواهد یافت. این افسانه، نه به دنبال نجات فرد است بلکه به دنبال تثبیت ساختار است.
در شعر، شاعر میگوید: «او کند خود را فدا و بر جهانش کور بود». اینجا، «جهانش»، جهان فردی است جهانی که او در آن زندگی میکند. اما وقتی او خود را فدا میکند، او این جهان را نمیبیند. او نمیبیند که جهانش، همان جهانی است که او را میخواهد فدا کند. او نمیبیند که این فداکاری، نه به جهان کمک میکند بلکه به آن انرژی میدهد. این، دقیقا همان چیزی است که در سیستمهای مذهبی، سیاسی، و حتی فرهنگی اتفاق میافتد: مردم، با تقدیم خود، به ساختاری که آنها را میخورد، نجات میبخشند.
در مقالهٔ تحلیل علمی و فلسفی شکست جنبشها، این مفهوم به این صورت تحلیل شده است: «جنبشهایی که به جای تغییر ساختار، فقط به دنبال تقدیم فداکاران هستند، هیچگاه نمیتوانند پیروز شوند چون آنها، همان چرخدندههایی هستند که ساختار میخواهد بخورد.»
فداکاری: یک نوع خودکشی جمعی
«او تمام هم توسل در چنین دد زور بود» این بیت، یکی از عمیقترین توصیفهای خودکشی اجتماعی است. «همه توسل»، به معنای تمام تلاشها، تمام امیدها، تمام ارزشهایی است که فرد به آنها اعتقاد دارد. «چنین دد زور»، به معنای یک مرگ بیمعنا و بیپاسخ است. اینجا، شاعر نه تنها فداکاری را نقد میکند بلکه آن را به عنوان یک فرآیند خودکشی توصیف میکند.
خودکشی اجتماعی، چیست؟ این است که جامعه، به جای تلاش برای تغییر، به دنبال تقدیم خود به یک افسانه است. این افسانه، میگوید: «مرگ یکی، جان دیگری را نجات میدهد». اما در واقعیت، مرگ یکی، فقط یک نماد را تقویت میکند. یک نمادی که بعد از مرگ، دوباره میآید این بار، با نام جدید. یک نمادی که هر بار، نیازمند یک قربانی جدید است.
در جوامع مدرن، این خودکشی، دقیقا همانطور تکرار میشود. ما، با تقدیم خود به «اقتصاد»، به «توسعه»، به «پیشرفت»، به «سرمایهداری»، به «موفقیت»، خود را فدا میکنیم. ما، با تقدیم زمان، انرژی، سلامتی، و حتی عشق خود به یک ساختار، خود را میکشیم. و این کشتن، نه با گلوله بلکه با یک کارتا، یک ساعت کاری، یک انتظار طولانی، و یک افسانهٔ «بهترین برای آینده» انجام میشود.
این، دقیقا همان چیزی است که در پادکست دلایل شکست جنبشها تحلیل شده است: «هر جنبشی که به جای تغییر ساختار، به دنبال ایجاد قهرمانان است، خودکشی اجتماعی است چون قهرمان، همیشه نیازمند قربانی است.»
چرا ما فدا میشویم؟ چرا خودکشی میکنیم؟
چرا ما به جای اینکه بگوییم: «من میخواهم زنده باشم»، میگوییم: «من میخواهم برای جهان فدا شوم»؟ چرا ما به جای اینکه بگوییم: «من میخواهم عقل داشته باشم»، میگوییم: «من میخواهم برای خدا فدا شوم»؟
پاسخ، در دو کلمه است: ترس و غفلت. ترس از تنهایی. ترس از نادیده گرفته شدن. ترس از اینکه «هیچکس نمیداند من چه کردم». و غفلت از این حقیقت که: «اگر من نباشم، جهان هم نمیتواند باشد.»
ما، به جای اینکه خود را به عنوان یک موجود فعال، تعریف کنیم به عنوان یک موجود مصدوم، تعریف میکنیم. ما، به جای اینکه بگوییم: «من میتوانم تغییر کنم»، میگوییم: «من باید فدا شوم تا تغییر کند.» این تغییر در تعریف، یکی از تلخترین تقلبهای تاریخ است. این تقلب، نه توسط قدرتها انجام شده بلکه توسط ما، انجام شده است.
وقتی ما فدا میشویم، ما به قدرتها میگوییم: «من بیارزش هستم. من نمیتوانم تغییر کنم. من فقط یک قربانی هستم.» و این پاسخ، دقیقا همان چیزی است که قدرتها میخواهند. آنها نمیخواهند تو را بکشند آنها میخواهند تو، خودت را بکشی. و این کار، دقیقا همانطور انجام میشود: با افسانهٔ «عمران».
عمران: یک جهنمی که با خون ساخته میشود
هر افسانهٔ «عمران»، یک جهنم است جهنمی که با خون ساخته میشود. هر کسی که فدا میشود، یک سنگ به این جهنم اضافه میکند. هر نامی که در یادبودها ثبت میشود، یک نور در این جهنم روشن میکند. و این نور، نه برای رهایی است بلکه برای ترساندن است.
در شعر، شاعر میگوید: «او تمام هم توسل در چنین دد زور بود». «چنین دد زور»، یک مرگ بیمعناست مرگی که هیچ معنایی ندارد، مگر اینکه به عنوان یک نماد، استفاده شود. این مرگ، نه به جهان کمک میکند بلکه به افسانه کمک میکند. این مرگ، نه به انسان میآید بلکه به افسانه میآید.
در جهان مدرن، این جهنم، همینجا است. هر کسی که برای «پیشرفت»، ۸۰ ساعت در هفته کار میکند فدا میشود. هر کسی که برای «ملت»، جان خود را میدهد فدا میشود. هر کسی که برای «خانواده»، خواب و عشق خود را از دست میدهد فدا میشود. و همهٔ اینها، با یک افسانهٔ مشترک: «عمران»، توجیه میشوند.
اما این افسانه، یک جهنم است و هر فداکاری، یک نفر از جمعیت آن جهنم است. و این جهنم، نه به دنبال نجات است بلکه به دنبال تکرار است. تکرار فداکاری. تکرار خودکشی. تکرار افسانه.
چگونه از این جهنم خارج شویم؟
خروج از این جهنم، نه با فداکاری بلکه با توقف است. توقف در لحظهٔ فدا. توقف در لحظهٔ تقدیم. توقف در لحظهٔ تمسک به افسانه.
اینجا، چند قدم عملی وجود دارد:
- هر روز یک بار، به خودت بپرس: «من امروز برای چه چیزی فدا میکنم؟» آیا برای شغل؟ برای خانواده؟ برای ملت؟ برای خدا؟ آیا این فدا، به من کمک میکند یا فقط به افسانه کمک میکند؟
- هر روز یک بار، یک کار کوچک برای خودت انجام بده. نه برای کسی دیگر برای خودت. یک کتاب بخوان. یک قدم برو. یک نفس عمیق بکش. یک لحظه را بدون هیچ هدف، تجربه کن. این کار، یک مقاومت است مقاومت علیه افسانهٔ «عمران».
- هر روز یک بار، یک نام را از یادبود حذف کن. نه یک نام واقعی بلکه یک نام افسانهای. نام «عمران». نام «پیشرفت». نام «تقدیم». نام «فداکاری». این حذف، یک عمل شجاعانه است چون نشان میدهد: «من دیگر نمیخواهم در این جهنم باشم.»
این راه، سخت است. چون خروج از جهنم، به معنای خروج از افسانه است. و افسانه، تنها چیزی است که ما را زنده نگه داشته است. اما این راه، تنها راهی است که میتواند ما را از خودکشی اجتماعی نجات دهد.
نتیجهگیری: فداکاری، نه نجات بلکه خودکشی است
عمران، یک افسانه است و هر فداکاری، یک نفر از جمعیت آن افسانه است. این افسانه، نه نجات میدهد بلکه خودکشی میکند. هرگاه فرد، خود را به این افسانه تقدیم میکند، او نه تنها جان خود را نمیدهد بلکه عقلش را، عملش را، و وجودش را نیز میدهد.
شعر، به ما یاد میدهد: «چاره بر این اختگی و بر چنین افکار خواب زیستن در کام دنیا دیدن ظلم و عذاب». اینجا، «چاره»، نه فداکاری است بلکه زیستن است. زیستن در کام دنیا یعنی زندگی در واقعیت. دیدن ظلم و عذاب یعنی بیدار بودن. و این زیستن، تنها راهی است که میتواند ما را از جهنم نجات دهد.
اگر میخواهی جهان را تغییر دهی نه فدا شو. زنده بمان. نه تقدیم کن بیدار شو. نه بگو: «من برای عمران میمیرم» بگو: «من برای زنده بودن، میزنم.»
سوالات متداول
آیا فداکاری هرگز نیکوست؟
فداکاری، تنها زمانی نیکوست که از درون ناشی شود نه از فرمان خارجی. اما اگر فداکاری، برای تحقق یک افسانهٔ بیرونی است مانند «عمران» آنگاه، این فداکاری، خودکشی است نه نجات.
آیا میتوان بدون فداکاری، جهان را تغییر داد؟
بله. تمامی تغییرات اصیل در تاریخ، از طریق بیداری، عمل مستمر، و ساختن جهان جدید نه از طریق فداکاری اتفاق افتادهاند. فداکاری، ساختار را تقویت میکند نه تغییر میدهد.
چگونه میتوانم تشخیص دهم که در جهنم «عمران» هستم؟
اگر هرگز نمیپرسی: «چرا من این کار را میکنم؟»، اگر هرگز نمیگویی: «من نمیخواهم»، و اگر هرگز نمیبینی که تقدیم خود، به جای نجات، یک تکرار است آنگاه، در جهنم «عمران» هستی. نشانهٔ خروج، این است که شروع کنی به پرسیدن.
اگر این مقاله به شما کمک کرد، لطفا آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید چون نجات، یک راه تکنفره نیست. نجات، یک سفر جمعی است و اولین قدم آن، این است که ببینیم: ما هنوز زندهایم.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت همسویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: