نقش روحانیون در تثبیت ظلم: تحلیل شخصیت «یعقوب» در رمان ناجی

مقدمه: روحانیون، نه رهبران معنوی، بلکه نگهبانان سیستم ظالم

در رمان «ناجی» نوشته نیما شهسواری، شخصیت «یعقوب»، نمادی از نقش روحانیون در تثبیت ظلم است. او مردی مقدس، با ریش‌های بلند و سپید و چهره‌ای همیشه زاهدانه است. مردم او را قدسی‌ترین و شریف‌ترین انسان زمین می‌دانند و با تمام وجود عاشقش هستند. اما در پشت این چهره‌ی زاهدانه، مردی قرار دارد که به دستور ارباب بزرگ، مردم را به اطاعت فرمان‌بردارانه وادار می‌کند. او به مردم می‌گوید: «توشه‌ برای فردا و جهان آخرت جمع کنید، از نیکوکاران باشید، این جهان فانی و زودگذر است اما جهان در پیش رو جهانی باقی است و برتر است.» این وعده‌ی آخرت، مردم را از مبارزه‌ی فوری با ظلم منصرف می‌کند و آن‌ها را به انتظار وعده‌ی آسمانی مشغول نگه می‌دارد. در این مقاله، به تحلیل شخصیت یعقوب می‌پردازیم و نشان می‌دهیم که چگونه روحانیون، در تاریخ بشری، همیشه به عنوان نگهبانان سیستم‌های ظالم عمل کرده‌اند.

فصل اول: یعقوب — نماد روحانیون در سیستم ظالم

یعقوب، در رمان «ناجی»، نمادی از روحانیون است که به جای رهبری معنوی، به تثبیت سیستم ظالم می‌پردازند. او در خانه‌ی خدا، مردم را به راه راست هدایت می‌کند، از آنان می‌خواهد که از فردایشان بترسند و در راه خدا کار نیک انجام دهند. اما این «راه خدا»، همان راهی است که توسط ارباب بزرگ تعریف شده است. ارباب، در جلسه‌ای مخفی با صاحبان و علمای دین، اعتراف می‌کند که داستان «ناجی» یک افسانه‌ی ساختگی است که توسط جد او برای سرکوب شورش بردگان ابداع شده است. او می‌گوید: «زمانی که در دوردست‌ها، جدم در شرایط سختی مثل امروز به سر می‌برد و تمام برده‌ها سر به شورش برمی‌داشتند، او از آن افسانه که کم و بیش در میان مردمان رایج بود مدد برد و ناجی را به جهان هدیه داد.»

یعقوب، این افسانه‌ی ساختگی را به مردم تبلیغ می‌کند. او به آنان وعده‌ی ظهور ناجی می‌دهد و می‌گوید: «منجی همه‌جا هست و همه‌چیز را می‌بیند، سر به هر جا که بخواهد می‌توان برد، او از آرزوهای شما با خبر است.» این وعده، مردم را فلج می‌کند. آن‌ها دیگر به جای مبارزه با ظلم، به انتظار ناجی می‌نشینند. این دقیقاً همان چیزی است که ارباب بزرگ می‌خواهد. او نیازی به سرکوب فیزیکی ندارد، زیرا روحانیون، با وعده‌ی آخرت و ناجی، مردم را به اطاعت فرمان‌بردارانه وادار می‌کنند.

تحلیل فلسفی: روحانیون به عنوان ابزار قدرت

نقش روحانیون در تاریخ بشری، همیشه به عنوان ابزار قدرت تحلیل شده است. فیلسوفانی مانند کارل مارکس، مذهب را «اپیوم مردم» خواندند، زیرا آن‌ها معتقد بودند که وعده‌ی بهشت پس از مرگ، کارگران را از مبارزه‌ی کلاسی در دنیای واقعی منصرف می‌کند. رمان «ناجی» این ایده را به شکلی روایی و عمیق به تصویر می‌کشد. یعقوب، با وعده‌ی آخرت و ناجی، مردم را از مبارزه با ظلم منصرف می‌کند و آن‌ها را به اطاعت فرمان‌بردارانه وادار می‌سازد.

این مفهوم، با نظریه‌ی «زیست‌سیاسی» میشل فوکو هم‌خوانی دارد. فوکو نشان می‌دهد که قدرت، بر بدن و زندگی انسان‌ها حکومت می‌کند و آن‌ها را به ابزاری برای تولید و کنترل تبدیل می‌کند. در رمان «ناجی»، ظهور «آخرت» دقیقاً همین کار را انجام می‌دهد. او با وعده‌ی آخرت و ناجی، مردم را از مبارزه‌ی فوری با ظلم منصرف می‌کند و آن‌ها را به اطاعت فرمان‌بردارانه وادار می‌سازد. آخرت، نه یک وعده‌ی رهایی، بلکه یک ابزار کنترل است.

پادکست‌های جهان آرمانی

فصل دوم: روحانیون در تاریخ — از کلیسا تا نظام‌های مدرن

نقش روحانیون در تاریخ بشری، همیشه به عنوان نگهبانان سیستم‌های ظالم بوده است. در قرون وسطی، کلیسا، با وعده‌ی بهشت و تهدید به جهنم، مردم را به اطاعت از پادشاهان و اربابان وادار می‌کرد. پادشاهان، با حمایت کلیسا، قدرت مطلق خود را توجیه می‌کردند. این همکاری، سیستمی را ایجاد می‌کرد که در آن سرکوب، ابزاری قانونی و مشروع بود.

در قرن بیستم، نظام‌های دیکتاتوری، با استفاده از روحانیون، مردم را به اطاعت فرمان‌بردارانه وادار می‌کردند. برای مثال، در ایران قبل از انقلاب ۱۳۵۷، روحانیون، با وعده‌ی بهشت و تهدید به جهنم، مردم را از مبارزه با نظام پهلوی منصرف می‌کردند. اما پس از انقلاب، همین روحانیون، با وعده‌ی بهشت و تهدید به جهنم، مردم را به اطاعت از نظام جدید وادار کردند. این نشان می‌دهد که روحانیون، نه وفادار به خدا، بلکه وفادار به قدرت هستند.

تحلیل روان‌شناختی: وابستگی به روحانیون

نیاز انسان به «روحانیون»، ریشه در روان‌شناسی عمیق بشر دارد. در مواجهه با مشکلات پیچیده و ترسناک، مغز انسان تمایل دارد تا مسئولیت را به موجودی قدرتمندتر واگذار کند. این مکانیسم دفاعی، اضطراب ما را کاهش می‌دهد. ما ترجیح می‌دهیم به یک پزشک، یک روان‌شناس، یک رهبر سیاسی، یا حتی یک خدای قادر مطلق، بگوییم: «تو مشکل من را حل کن.» این همان چیزی است که در روان‌شناسی «وابستگی» نامیده می‌شود.

در رمان «ناجی»، این وابستگی را در رفتار بردگان می‌بینیم. آن‌ها با وجود تحمل ظلم‌های بی‌شمار، به جای قیام، به چاه نجات نامه می‌نویسند و آرزوهایشان را در آن می‌اندازند. یعقوب، عالم دین، این رفتار را تشویق می‌کند: «منجی همه‌جا هست و همه‌چیز را می‌بیند… او از آرزوهای شما با خبر است.» این رفتار، یک نوع «فرافکنی» روانی است. بردگان، مسئولیت تغییر شرایط خود را به موجودی فراطبیعی می‌سپارند و خود را از بار سنگین اقدام واقعی رها می‌کنند.

اما این وابستگی، قیمت سنگینی دارد. همان‌طور که روان‌شناس مشهور کارل یونگ می‌گوید، تا زمانی که فرد نتواند با سایه‌ی درونی خود روبرو شود و مسئولیت زندگی‌اش را بپذیرد، به رشد واقعی دست نخواهد یافت. در رمان «ناجی»، میکائیل تنها زمانی به بلوغ روانی می‌رسد که از ایمان کودکانه به ناجی فراتر می‌رود و مسئولیت رهایی خود و دیگران را بر دوش می‌گیرد. او می‌فهمد که «ناجی»، نه یک موجود خارجی، بلکه قدرت درونی هر انسان برای تغییر جهان است.

کتاب‌های جهان آرمانی

فصل سوم: روحانیون در جهان مدرن — از مذهب تا ایدئولوژی

مفهوم «روحانیون» در جهان مدرن، هزاران چهره دارد. ما دیگر روحانیون سنتی را نمی‌بینیم، اما «روحانیون جدید» را می‌بینیم: اقتصاددانانی که به مردم وعده‌ی رفاه اقتصادی می‌دهند، سیاستمدارانی که به مردم وعده‌ی دموکراسی و آزادی می‌دهند، و حتی فناورانی که به مردم وعده‌ی نجات از مشکلات محیط زیستی می‌دهند. اما آیا این وعده‌ها، ما را از مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی باز نمی‌دارد؟

در جامعه‌ی مصرف‌گرا، شرکت‌های بزرگ با ایجاد «نیازهای مصنوعی» و وعده‌ی «رهایی از مشکلات» از طریق خرید محصولات، نقش «روحانیون» را بازی می‌کنند. تبلیغات به ما می‌گویند: «با خرید این ماشین، آزادی را تجربه کنید.» «با این لوازم آرایشی، به بهشت زیبایی وارد شوید.» این وعده‌ها، دقیقاً مشابه وعده‌ی یعقوب به بردگان است: «ناجی همه‌چیز را درست خواهد کرد.»

در سیاست، رهبران پوپولیست با وعده‌ی رهایی فوری از مشکلات پیچیده، جایگاه «روحانیون» را اشغال می‌کنند. آن‌ها به مردم می‌گویند: «من تنها کسی هستم که می‌توانم کشور را نجات دهم.» این گفتمان، مردم را از تفکر انتقادی و مشارکت فعال در فرآیندهای دموکراتیک منصرف می‌کند و آن‌ها را به هواداران منفعل تبدیل می‌نماید. دقیقاً همان چیزی که در رمان «ناجی» اتفاق می‌افتد: مردم با ایمان به ناجی، اجازه می‌دهند ارباب و صاحبان بر زندگی‌شان حکومت کنند.

راه‌حل فلسفی: مقاومت در برابر روحانیون

پیام نهایی رمان «ناجی»، یک پیام امیدوارکننده است. نویسنده به ما می‌گوید که نجات، نه از آسمان، بلکه از درون خود ماست. در صحنه‌ی پایانی رمان، وقتی میکائیل فریاد می‌زند: «ناجی، آزادی است!»، او دیگر منتظر کسی نیست. او خود به نماد نجات تبدیل شده است. او و دیگر بردگان، با همکاری و اقدام جمعی، دیوارهای قصر را می‌شکنند و آزادی را به دست می‌آورند.

این پیام، با فلسفه‌ی اگزیستانسیالیسم (وجودگرایی) هم‌خوانی دارد. فیلسوفانی مانند ژان-پل سارتر معتقدند که انسان محکوم به آزادی است. ما نمی‌توانیم مسئولیت انتخاب‌ها و اقدامات خود را به خدا، سرنوشت، یا جامعه واگذار کنیم. ما خود سازندگان معنا در زندگی‌مان هستیم. در این فلسفه، «روحانیون» خارجی وجود ندارد. هر فرد باید خود را نجات دهد.

پس چگونه می‌توانیم در دنیای مدرن، در برابر روحانیون مقاومت کنیم؟

1. هوشیاری: اولین قدم، شناخت دام‌های «روحانیون» در زندگی روزمره است. آیا ما در انتظار کسی هستیم که مشکلاتمان را حل کند؟ آیا به جای اقدام، به انتظار فناوری، دولت، یا رهبر جدید می‌نشینیم؟
2. مسئولیت‌پذیری: باید مسئولیت تغییر شرایط را بر دوش بگیریم. همان‌طور که داود می‌گوید: «ما باید خودمان حقمان را بگیریم.» این به معنای شورش مسلحانه نیست، بلکه به معنای مشارکت فعال در جامعه، حمایت از عدالت اجتماعی، و تغییر الگوهای مصرف و رفتار فردی است.
3. اقدام جمعی: تغییر واقعی، از طریق همبستگی و اقدام جمعی محقق می‌شود. همان‌طور که بردگان در پایان رمان با هم همکاری می‌کنند تا دیوار ظلم را فرو بریزند، ما نیز باید با دیگران همکاری کنیم تا جهان عادلانه‌تری بسازیم.

پیوند با آثار «جهان آرمانی»

رمان «ناجی»، تنها یک اثر مستقل نیست، بلکه بخشی از جهان‌سازی فلسفی نیما شهسواری در وبلاگ «جهان آرمانی» است. این اثر، با دیگر آثار منتشر شده در این وبلاگ، پیوندهای عمیق مفهومی و فلسفی دارد.

در کتاب «پروسه انسان»، نویسنده به نقد «زیست‌سیاسی» نظام‌هایی می‌پردازد که بر بدن انسان‌ها حکومت کرده و آن را به چرخه‌ای از تولید و کنترل بدل ساخته‌اند. این دقیقاً همان چیزی است که در «ناجی» می‌بینیم: بدن بردگان، به ابزاری برای تولید ثروت برای صاحبان تبدیل شده است. نظام حکومتی در «ناجی»، با استفاده از ابزارهای دینی (مانند وعده‌ی ناجی)، این کنترل زیستی را توجیه و تثبیت می‌کند.

همچنین، در بخش «پادکست» وبلاگ با عنوان «دلایل شکست جنبش‌ها»، به تحلیل عواملی می‌پردازد که باعث شکست جنبش‌های اجتماعی می‌شود. یکی از این عوامل، «سرکوب وحشیانه» است که در «ناجی» به وضوح دیده می‌شود. اما عامل دیگر، که در «ناجی» به شکل ادبی به آن پرداخته شده، «وابستگی به رهبر یا نجات‌دهنده» است. جنبش‌هایی که بر پایه‌ی ایمان به یک نجات‌دهنده‌ی واحد شکل می‌گیرند، با شکست فرد آن رهبر، فرو می‌پاشند. راه حل، ساختاری است که بر پایه‌ی هوشیاری و اقدام جمعی استوار باشد — همان چیزی که در پایان «ناجی» محقق می‌شود.

صفحهٔ اصلی جهان آرمانی