عدالتِ انتقامی

عدالتِ انتقامی (قصاص)، مفهومی باستانی و بدوی در حقوق و اخلاق است که بر چرخه‌یِ تکرارِ درد و تقارنِ رنج استوار می‌باشد. این الگو، عدالت را نه در ترمیم یا رهایی، بلکه در بازتولیدِ همان زخمی می‌جوید که بر پیکره‌یِ جامعه یا فرد وارد شده است. در منطقِ عدالتِ انتقامی، پاسخِ خون، خون است و پاسخِ کوری، کوری؛ گویی با تکثیرِ تاریکی، می‌توان به نور رسید. این رویکرد، از دیدگاهِ هستی‌شناختی، درکِ ناقصی از پیوستگیِ جان‌ها دارد و تصور می‌کند که با مجازاتِ فیزیکیِ خاطی، توازنِ از دست رفته بازمی‌گردد، در حالی که در حقیقت، تنها بر حجمِ دردِ موجود در جهان می‌افزاید. قصاص، تجلیِ خشمِ نهادینه شده‌ای است که در آن، قانون به جایِ درمان، نقشِ جلاد را ایفا می‌کند. این نظام، فرصتِ استعلا و دگرگونی را از هر دو طرفِ ماجرا سلب کرده و جامعه را در یک وضعیتِ دائمیِ وحشی‌گریِ قانونی نگاه می‌دارد. در نظام‌هایِ مبتنی بر جان‌مداری، این شکل از عدالت به شدت نفی می‌شود؛ چرا که هر جان، فارغ از خطاهایش، واجدِ حرمتی است که نباید توسطِ هیچ قدرتی دریده شود. عدالتِ حقیقی، نه در بریدن و سوزاندن، بلکه در ریشه‌یابیِ زشتی‌ها و فراهم کردنِ بسترِ رهایی برای هر دو سویِ رنج است. عدالتِ انتقامی جهان را زشت‌تر از آنچه هست می‌کند و کینه‌ها را در نسل‌هایِ متمادی جاری می‌سازد. گذار از این پارادایم به سویِ قانون‌گذاری از درد، مستلزمِ بیداریِ وجدان و درکِ این نکته است که انتقام، تنها نقابِ دیگری بر چهره‌یِ ظلم است. در جهانِ آرمانی، عدالت به معنایِ بازگرداندنِ تعادلِ جان‌مدار و جلوگیری از تکرارِ چرخهٔ خشونت است، نه مشارکتِ دولت یا جامعه در عملِ جنایت‌کارانه تحتِ لوایِ قانون. این مفهوم، با تکیه بر بخششِ آگاهانه و مسئولیت‌پذیریِ وجودی، به دنبالِ خشکاندنِ ریشه‌هایِ کینه و استقرارِ صلحِ سرمدی است.