عقلانیتِ ابزاری

عقلانیتِ ابزاری، نوعی از تفکرِ تک‌بعدی و محاسبه‌گر در پارادایمِ سلطه است که در آن، خرد تنها به عنوانِ وسیله‌ای برای یافتنِ کارآمدترین راه‌ها جهتِ رسیدن به اهدافِ قدرت و انباشتِ سرمایه به کار گرفته می‌شود. در این نوع عقلانیت، پرسش از «چرایی» و ماهیتِ اخلاقیِ اهداف حذف گشته و تمامِ توجه معطوف به «چگونگیِ» مهار و بهره‌کشیِ حداکثری می‌گردد. از منظرِ هستی‌شناختی، عقلانیتِ ابزاری، جهان و تمامیِ جانداران را به ابژه‌هایی بی‌جان تقلیل می‌دهد که ارزشِ آن‌ها تنها بر اساسِ سودمندیِ کمی و کاربردی‌شان سنجیده می‌شود. این خردِ سرد و مکانیکی، با نفیِ کرامتِ مطلقِ جان، جنایاتِ ساختاری را در قالبِ «ضرورت‌هایِ استراتژیک» و «مدیریتِ علمی» توجیه می‌کند. در ساختارِ استبدادِ فراگیر، عقلانیتِ ابزاری وظیفه‌یِ مهندسیِ انفعالِ سیستماتیک و طراحیِ نظام‌هایِ نظارتی را بر عهده دارد تا کمترین هزینه برای مهارِ آگاهی صرف گردد. در مقابل، ما در جهان آرمانی به دنبالِ احیایِ خردِ جان‌مدار هستیم؛ خردی که عقل را در پیوند با شفقت و اخلاقِ درد قرار داده و هدفِ غایی‌اش نه سلطه بر طبیعت، بلکه هماهنگی با آن است. عقلانیتِ ابزاری با تولیدِ حقایقِ برساخته، هرگونه تخیلِ رهایی‌بخش را به عنوانِ «غیرِ عقلانی» یا «دیوانگی» برچسب می‌زند تا سوژه را در چهارچوبِ تنگِ امنیتِ توتالیتر محبوس نگاه دارد. این مفهوم، زیربنایِ بهره‌کشیِ ساختاری است، زیرا تنها از طریقِ نگاهِ ابزاری به حیات است که می‌توان غارتِ منابع و رنجِ موجودات را به عنوانِ بخشی از فرآیندِ «توسعه» پذیرفت. برای شکستِ این منطقِ صلب، نیاز به بیداریِ آگاهیِ مرزی است تا سوژه دریابد که عقلِ واقعی در خدمتِ صیانت از جان است، نه در بندِ قدرت. در نهایت، عقلانیتِ ابزاری، زنجیری است بر پایِ آگاهی که با تقلیلِ شکوهِ هستی به معالاتِ سود و زیان، جهان را از معنا تهی کرده و مسیرِ رسیدن به شکوفاییِ پایدار و آزادیِ اصیل را ناممکن می‌سازد.