علمِ ابزاری

علمِ ابزاری (دانشِ تکنیکال)، نوعی از معرفت‌شناسی است که هدفِ غاییِ خود را در کنترل، پیش‌بینی و تسلط بر پدیده‌هایِ طبیعی و انسانی خلاصه کرده است. این مفهوم به دانشی اشاره دارد که از حکمتِ وجودی تهی شده و تنها به مثابهٔ ابزاری برایِ گسترشِ قدرت و کارآمدیِ سیستم‌هایِ سلطه عمل می‌کند. در این پارادایم، طبیعت نه به عنوانِ یک کلِ زنده و دارایِ جان، بلکه به صورتِ مجموعه‌ای از داده‌هایِ خام برایِ پردازش و استخراج نگریسته می‌شود. علمِ ابزاری، با تمرکز بر کمی‌سازیِ جهان، ابعادِ کیفی و درونیِ هستی را نادیده گرفته و موجودات را به ابزارِ آزمایشگاهی یا قطعاتِ ماشینِ تولید تقلیل می‌دهد. این دانش، به جایِ آنکه در خدمتِ رهاییِ جانداران باشد، در خدمتِ ساختِ ابزارهایِ تخریب، سلاح‌هایِ کشتار و سیستم‌هایِ نظارتیِ پیچیده درآمده است. در ساحتِ علمِ ابزاری، حقیقت تنها آن چیزی است که قابلِ اندازه‌گیری و کاربرد در چرخهٔ صنعت باشد، و بدین ترتیب، خردِ جان‌مدار که بر همدردی و شهود استوار است، به حاشیه رانده می‌شود. این مفهوم نشان‌دهندهٔ بحرانِ معرفتیِ مدرنیته است که در آن قدرتِ ساختن بر اخلاقِ بودن پیشی گرفته است. علمِ ابزاری بدونِ در نظر گرفتنِ پیامدهایِ هستی‌شناختی، به دستکاریِ بنیادهایِ حیات می‌پردازد و جهان را به سویِ نوعی بی‌روحیِ تکنولوژیک سوق می‌دهد. در این نظام، دانشمند نه یک جوینده‌یِ حقیقت، بلکه تکنسینی است که در چارچوبِ نیازهایِ نظمِ نوینِ جهانی به تولیدِ راهکارهایِ کارکردی مشغول است. گذار از این وضعیت، نیازمندِ بازگشت به دانشی است که در آن تکنیک، نه ارباب، بلکه در خدمتِ پاسداشتِ حرمتِ جان و هماهنگی با آهنگِ کلیِ هستی باشد.