جبرِ خودکرده

جبرِ خودکرده، در ساحتِ اندیشه‌یِ وجودی و فلسفهٔ سیاسیِ رادیکال، به معنایِ پذیرشِ مسئولیتِ غاییِ سوژه در قبالِ وضعیت‌هایِ سرکوبگری است که از طریقِ انفعال، سکوتِ مصلحتی و یا مشارکتِ نادانسته در ساختارهایِ قدرت تداوم یافته‌اند. این مفهوم، نفیِ صریحِ هرگونه تقدیرگراییِ مذهبی و الهیاتی است که رنج و بندگی را به اراده‌ای برتر یا حکمتی غیبی نسبت می‌دهد تا از پاسخگوییِ انسان بگریزد. جبرِ خودکرده، تجلیِ پارادوکسی تلخ است که در آن، سوژه به دلیلِ عدمِ تمرینِ اراده‌یِ آزاد و ترس از هزینه‌هایِ رهایی، به معمارِ فعالِ زندانِ خویش و نگاهبانِ زنجیرهایِ بندگی بدل می‌شود. در این پارادایم، زمانی که توده‌ای در برابرِ غارتِ منابع و نفیِ آزادی‌هایِ بنیادینِ خود سکوت می‌کند، در واقع در حالِ امضایِ قراردادی ننگین برایِ استمرارِ ذلتِ خویش است. از منظرِ هستی‌شناسی، این جبر ناشی از فقدانِ آگاهیِ انتقادی و روی گرداندن از خردِ جان‌مدار است که اجازه می‌دهد غول‌هایِ پوشالی و جباران بر مقدراتِ جان حاکم شوند. در جهانِ آرمانی، ما با تکیه بر اصلِ مسئولیت‌پذیریِ وجودی، بر این جبرِ تحمیلی غلبه کرده و درک می‌کنیم که هر پیچی در ماشینِ شقاوت که توسطِ دستانِ ما سفت می‌شود، تیشه به ریشه‌یِ آزادیِ خود و آیندگان می‌زند. جبرِ خودکرده، هشداری بیدارباش بر این اصل است که تقدیر، چیزی جز حاصل‌جمعِ انتخاب‌هایِ فردی و جمعیِ ما در میدانِ عمل نیست. برایِ گریزِ قطعی از این وضعیت، باید از ساحتِ «برده‌یِ شاکی» به ساحتِ «شورشگرِ آگاه» گذر کرد و با نفیِ هم‌دستیِ سیستماتیک، نظمی نوین بر پایهٔ آزادیِ مسئولانه و عدالتِ انضمامی بنا نهاد. این مفهوم، به ما می‌آموزد که کلیدِ رهایی همواره در دستِ همان جانی است که اکنون در بند است، به شرطِ آنکه مشعلِ بیداری را در برابرِ شبِ تزویر برافروزد.