شناسنامه نقد اثر
نام اثر: نون و گلدون
کارگردان و نویسنده: محسن مخملباف
سال ساخت / انتشار: ۱۳۷۴ (۱۹۹۶ میلادی)
مدت زمان: ۷۸ دقیقه
ژانر: درام، فراسینما ، شبه‌مستند
امتیاز نهایی منتقد (جهان آرمانی): ۴.۵ از ۱۰
فریب‌کاری در آینه؛ مواجهه نخست با خودشیفتگی تاریخی یک فیلمساز
فیلم «نون و گلدون» یا همان «یک لحظه بی‌گناهی»، در نخستین برخورد، خود را به عنوان اعترافی شجاعانه و تلاشی واسازانه برای خوانش مجدد تاریخ شخصی مؤلف جا می‌زند. اما این مواجهه اولیه، بیش از آنکه پرده از حقیقت بردارد، نقابی دل‌فریب از جنس سینمای خودارجاع بر چهره ناظر می‌کشد. محسن مخملباف در این اثر، رخدادی رادیکال و آغشته به قهر سیاسی در سال ۱۳۵۳ یعنی حمله مسلحانه یک چریکی جوان به پاسبان شهربانی را دستمایه بازسازی دراماتیک قرار داده است. اما سؤال بنیادین این است: آیا ما با یک «بازخوانی دیالکتیکی از امر واقع» روبه‌رو هستیم یا با یک «دستکاری نوستالژیک برای تطهیر بورژوایی»؟
محسن مخملباف در دهه هفتاد شمسی، در دوران چرخش‌های شتاب‌زده ایدئولوژیک خود، دست به ساخت فیلمی می‌زند که پیش از آنکه نقد خشونت باشد، یک مانور خودشیفته‌وار برای بازتعریف خویشتن در آینه فستیوال‌های غربی است. فیلم از همان دقایق نخست، با ورود پاسبان قدیمی (میرهادی طیبی) به خانه مخملباف، ادعای واسازی مرز میان واقعیت و تخیل را مطرح می‌سازد. اما این ساختار شبه‌مستند، تنها پوسته ظاهری اثر است؛ زیر این پوسته، نوعی محافظه‌کاری مفرط و فرار از مسئولیت تاریخی پنهان شده است. مخملباف به جای آنکه سازوکارهای ساختاری خشونت، سرکوب سیاسی در عصر پهلوی و چرایی توسل نسل خود به چاقو و سلاح را کالبدشکافی کند، کل رنج تاریخ را به یک سوءتفاهم کودکانه و رمانتیک تقلیل می‌دهد.
کالبدشکافی فرم، محتوا و لایه‌های پنهان؛ خودارجاعی ساختگی یا رهایی سینمایی؟
سینمای مخملباف در «نون و گلدون» متکی بر استراتژی «فیلم در فیلم» است؛ استراتژی‌ای که در نگاه اول مدرن و شکننده مرزهای کلاسیک به نظر می‌رسد، اما با کالبدشکافی دقیق فرمال، مشخص می‌شود که این تمهید تنها ابزاری برای گریختن از مواجهه مستقیم با امر سیاسی است.
ساختار فراسینمایی : واسازی واقعیت یا خودشیفتگی فرمال؟
فراسینما در عالی‌ترین نمونه‌های تاریخ سینما (مانند آثار گدار یا بالابانوف)، تمهیدی است برای افشای ایدئولوژی پنهان در ساختار تصویر. اما در «نون و گلدون»، فراسینما تبدیل به مکانیسمی دفاعی می‌شود. مخملباف خود را در نقش کارگردانی دانای کل و در عین حال مظلوم قرار می‌دهد که هدایت پروسه کاستینگ را بر عهده دارد.
تصویر در تصویر به مثابه مکانیسم دفاعی
دوربین مخملباف با فاصله گرفتن از حادثه اصلی و تمرکز بر فرایند بازسازی، عملا از بار مسئولیت اخلاقی رخداد ۱۳۵۳ می‌گریزد. نمایش تمرین‌های دو بازیگر جوان (یکی در نقش مخملباف جوان و دیگری در نقش پاسبان جوان)، بیش از آنکه نشان‌دهنده تکثر دیدگاه‌ها باشد، نمایشی کنترل‌شده است که در آن کارگردان واقعی تمامی نخ‌های خیمه‌شب‌بازی را در دست دارد. پاسبان قدیمی نیز در این بازی فرمی، به ناظر و ابزاری دست‌آموز برای تکمیل سناریوی تطهیر مخملباف تبدیل می‌شود.
بازسازی امر دست‌نخورده گذشته در کارگاه تئاتریکال
سینماگری که روزگاری با قاطعیت انقلابی جهان را به دو قطب خیر و شر تقسیم می‌کرد، اکنون در یک فضای کاملا اتوپیایی و ساختگی، تلاش میکند گذشته را مهار کند. اما این بازسازی فرمی فاقد ارگانیک بودن است؛ بازیگران جوان نه نمایندگان واقعی نسل گذشته‌اند و نه پرتره‌ای درست از جوانان دهه هفتاد ارائه می‌دهند. آنها صرفا عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی ایده اتوپیایی و ساده‌انگارانه کارگردان هستند.
نمادپردازی ساده‌لوحانه؛ سقوط نان و گلدان در چاه سنتیمنتالیسم
محتوای فیلم به شدت از رادیکالیسم خالی شده و جای خود را به یک صلح‌طلبی اخته و سنتیمنتال داده است. رمزگان‌های فیلم از جمله نان، گلدان شمعدانی و چاقویی که باز نمی‌شود نمادهایی به شدت گل‌درشت و نمایشی هستند که عمق فلسفی اثر را به سطح یک شعار تبلیغاتی کاهش می‌دهند.
تلاش برای تطهیر نوستالژیک: وقتی نان و شمعدانی جایگزین حقیقت می‌شوند
در سیر درام، نان (نماد زیست، حیات و برکت) و گلدان شمعدانی (نماد عشق، زیبایی و بی‌گناهی) جایگزین سلاح و چاقو می‌شوند. این جابه‌جایی استعاری اگرچه در ظاهر شاعرانه و صلح‌جویانه است، اما در باطن، یک خیانت نظری به مفهوم تاریخ است. مخملباف با جایگزین کردن گلدان به جای چاقو، نه تنها حقیقت تاریخی حادثه را کتمان میکند، بلکه تضادهای بنیادین طبقاتی، سیاسی و ساختاری را که منجر به آن فوران خشونت شده بود، به نفع یک پوزخند اومانیسمی ابتذال‌یافته محو می‌سازد.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: سازش با قدرت و مسخ مفهوم «جان»
فیلم «نون و گلدون» نمایانگر لحظه‌ای است که روشنفکر سابقا رادیکال، در برابر سازوکارهای قدرت و نظام سرمایه‌داری جشنواره‌ای تسلیم می‌شود. اثر ادعا میکند که در حال ستایش «جان» انسانی و نفی خشونت است، اما مفهوم «جان» در این فیلم، محملی است برای نادیده گرفتن سرکوب‌های سیستماتیک.
خشونت در این اثر به یک خصلت فردی و روان‌شناختی تقلیل یافته است؛ گویی چاقو زدن مخملباف ۱۷ ساله صرفا ناشی از یک سوءتفاهم اخلاقی یا هیجان جوانی بوده است، نه برآیند یک ساختار سرکوبگر که امکان هرگونه کنشگری مسالمت‌آمیز را سلب کرده بود. از سوی دیگر، پاسبان شهربانی نیز به عنوان فردی ساده‌لوح و عاشق‌پیشه بازنمایی می‌شود تا هرگونه ریشه طبقاتی و نهادی خشونت دولتی شسته شود. این ایدئولوژی‌پاشی نوین، نوعی صلح‌طلبی ابتذال‌یافته لیبرالی است که در آن، ظالم و مظلوم، سرکوبگر و سرکوب‌شده، در یک آغوش مصنوعی و تحت لوای «بی‌گناهی همگانی» یکدیگر را می‌بخشند. اما این بی‌گناهی، یک بی‌گناهی کاذب است؛ بی‌گناهی ناشی از فراموشی و خودگول‌زنی.
واکاوی فلسفی نگرش اثر نسبت به رنج و آزادی: اومانیسم اخته‌شده
از منظر فلسفی، «نون و گلدون» مواجهه‌ای ابتذال‌یافته با مفاهیم «رنج» و «آزادی» است. آزادی در افق فکری مخملباف این فیلم، دیگر به معنای رهایی از غل و زنجیرهای ساختاری یا نبرد با مراجع قدرت نیست؛ بلکه آزادی به فرار از تاریخ و پناه بردن به زیبایی‌شناسی سطحی معنا می‌شود.
رنج پاسبان که سال‌ها از آسیب جسمی و روحی رنج برده، و رنج چریک جوان که جوانی‌اش در سلول‌های انفرادی تباه شده، در پایان فیلم با یک فریز-فریم شاعرانه و تبادل نان و گل کتمان می‌شود. این نگرش، نفی دیالکتیک رنج است. رنج انسانی در این اثر تبدیل به کالایی برای عرضه در ویترین فستیوال‌های غربی (همچون لوکارنو) می‌شود؛ جایی که مخاطب غربی می‌تواند با دیدن یک صلح شتاب‌زده در خاورمیانه، حس اخلاقی ارضا‌شده‌ای پیدا کند. اثر توان درک مفهوم رادیکال «آزادی» را ندارد، زیرا آزادی بدون نقد ساختار، تنها یک اوهام سنتیمنتال است.
پرسش‌های متداول
چرا «نون و گلدون» باوجود تحسین‌های جهانی، اثری محافظه‌کارانه تلقی می‌شود؟
زیرا این فیلم به جای ریشه‌یابی تاریخی و ساختاری خشونت سیاسی، آن را به یک سوءتفاهم اخلاقی و فردی تقلیل می‌دهد. اثر با رویکردی سنتیمنتال، تضادهای بنیادین طبقاتی و سیاسی را زیر پوشش شعارهای صلح‌طلبانه سطحی پنهان می‌سازد تا تصویری خوشایند و جشنواره‌پذیر ارائه دهد.
آیا ساختار فراسینمایی فیلم توانسته است مرز میان مستند و خیال را به‌درستی واسازی کند؟
خیر. فراسینما در این اثر نه برای افشای ایدئولوژی، بلکه به عنوان یک مکانیسم دفاعی خودشیفته‌وار به کار رفته است. مخملباف از ابزار «فیلم در فیلم» استفاده میکند تا خود را در مقام کارگردان دانای کل قرار داده و روایت تاریخی را به نفع بازسازی تطهیرکننده خود مصادره کند.
چرا پایانبندی فیلم (هدایای نان و گلدان) یک گریز ایدئولوژیک است؟
چون صحنه نهایی با جایگزین کردن نان و گل به جای سلاح، بدون حل کردن تضادهای واقعی تاریخی و انسانی، صحنه را در یک فانتزی اتوپیایی منجمد میکند. این پایانبندی، فرار از حقیقت عریان سرکوب و مبارزه به درون یک شاعرانگی پوچ و بی‌کارکرد است.
ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و درج صریح امتیاز نهایی
فیلم «نون و گلدون» (یک لحظه بی‌گناهی) اثر محسن مخملباف، نمایشی است از عقب‌نشینی روشنفکری و سقوط به ورطه ژست‌های ساختگی. فیلمساز که نتوانسته بار سنگین تناقضات ایدئولوژیک و گذشته رادیکال خود را به دوش بکشد، سینما را به کارگاه سانتریفیوژ تطهیر شخصی تبدیل کرده است. فرم فراسینمایی اثر، برخلاف ادعایش، شکننده و خودارجاع به معنای رهایی‌بخش نیست، بلکه نارسیسیسمی (خودشیفتگی) فرمال است که بازیگران و مخاطب را مضحکه یک ایده اتوپیایی عقیم میکند.
نمادپردازی‌های متظاهرانه، تقلیل دادن نبرد سیاسی به عاشقانه پاسبان و چاقوکشی انقلابی به یک حماقت کودکانه، اثر را از هرگونه نقد رادیکال قدرت تهی کرده است. «نون و گلدون» از ارائه یک تحلیل عمیق فلسفی درباره رنج، تاریخ و آزادی عاجز است و صرفا به فرمولی موفق برای جلب رضایت هیئت داوران فستیوال‌های غربی دست یافته است.
با توجه به عدم انسجام نظری، فرار از حقیقت تاریخی، تقلیل‌گرایی ایدئولوژیک و ساختار فرمی خودشیفته، این اثر فاقد ارزش یک شاهکار سینمایی رادیکال است.
امتیاز نهایی و رسمی منتقد به فیلم «نون و گلدون»: ۴.۵ از ۱۰
این مقاله بهانه‌ای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتاب‌ها، پادکست‌ها و نوشته‌های من از سال‌ها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جانگرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت هم‌سویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه می‌شود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: