شناسنامه اثر
- نام اثر: جوکر
- کارگردان: تاد فیلیپس
- نویسندگان: تاد فیلیپس و اسکات سیلور
- بازیگر نقش اصلی: واکین فینیکس
- سال انتشار: ۲۰۱۹
- ژانر: درام، روانشناختی، جنایی
- امتیاز منتقد (جهان آرمانی): ۴.۵ از ۱۰
سراب رهایی؛ مواجهه نخست با شبهمانفیست سینمایی تاد فیلیپس
فیلم سینمایی «جوکر» (۲۰۱۹) به کارگردانی تاد فیلیپس، بیش از آنکه یک اثر سینمایی متکی بر ارگانیسم خودبنیاد فرمی و معنایی باشد، یک «عارضه فرهنگی» در دوران انحطاط سرمایهداری متأخر است. مواجهه نخست با این اثر، ناظر آگاه را با حجمی سنگین از ادعاهای روشنفکرانه، ارجاعات دستچندم سینمایی و ژستهای نیهیلیستی سفارشی مواجه میسازد. فیلم تلاش میکند تا در پوشش یک درام روانشناختی افشاگرانه، نالههای طبقه فرودست را به تصویر بکشد؛ اما در عمل، چیزی جز انحراف ذهن مخاطب از ریشههای ساختاری نابرابری و تقلیل امر سیاسی به یک اختلال عصبشناختی ابتذالیافته ارائه نمیدهد.
در نگاه منتقد صریح و ساختارشکن، «جوکر» نه یک شورش واقعی علیه وضعیت موجود، بلکه سوپرمارکتی از نمادهای مصرفی پوچگرایی است. تاد فیلیپس که سابقه درخشانی در کمدیهای سبک و سطحی دارد، در اینجا ردای پیامبری خشمگین را بر تن کرده است؛ اما این ردا برای قامت فیلمسازی او بسیار گشاد به نظر میرسد. اثر از همان نخستین سکانسها، داد خودرأیی و رادیکالیسم سر میدهد، اما هرچه در زمان روایی خود پیش میرود، محافظهکاری پنهان و ترس ذاتی خود از «عمل انقلابی آگاهانه» را بر ملا میسازد.
کالبدشکافی فرم، محتوا و لایههای پنهان اثر
طفیلگری فرمی: انگلوارگی بر پیکر شاهکارهای اسکورسیزی
بزرگترین مغالطه فرمی در جوکر، ادعای ارژینالیته و جسارت بصری آن است. فیلم بهطور کامل بر گرده دو اثر جاودانه مارتین اسکورسیزی یعنی «راننده تاکسی» و «سلطان کمدی» سوار شده است، بیآنکه فهم درستی از جهانبینی آن دو فیلم داشته باشد.
سایهسار اسکورسیزی: بازسازی مکانیکی بهجای بازآفرینی ارگانیک
آرتور فلک نسخهای نازلتر، شکنندهتر و فاقد اراده از ترویس بیکل و روپرت پاپکین است. اگر ترویس بیکل در «راننده تاکسی» محصول خشونت عریان و روانپریشی پس از جنگ بود و بیواسطه با عفونت شهر دستپنجه نرم میکرد، آرتور فلک صرفا یک کاریکاتور از رنج است که تمام بدبختیهای عالم به شکلی مصنوعی در شناسنامه او چپانده شده است. فیلیپس بهجای خلق یک جهان بصری منحصربهفرد، به اقتباس سطحی از پالتهای رنگی دهه هفتاد و هشتاد، دکورهای کثیف نیویورک/گاتهام و دوربین متحرک محتاط بسنده میکند.
سینماتوگرافی افسردگی ویترینی و جمالشناسی کاذب
قاببندیهای لارنس شر (مدیر فیلمبرداری) بیش از آنکه در خدمت ساخت معنا یا ایجاد تروما در ذهن مخاطب باشد، در خدمت بازاریابی بصری و خلق تصاویر «زیبا» از بدبختی است. زیباییشناسی زیانبار فیلم، رنج انسانی را به یک کالای شیک برای تماشا تبدیل میکند. پلههای معروف برانکس که آرتور روی آنها میرقصد، نه نشانه رهایی، بلکه اوج اگزوتیکسازی فروپاشی روانی است؛ رقصی تزیینی برای جلب توجه دوربین، نه فوران درونی سوبژکتیویته سرکوبشده.
تحویلگرایی روانشناختی: تقلیل امر سیاسی به تراژدی پزشکی
بزرگترین خیانت فیلمنامه فیلیپس و اسکات سیلور به سوژه خود، روانپزشکیکردن شورش است. آرتور فلک یک شخصیت مبتلا به «افسردگی شدید»، «ترومای مغزی کودکی» و «اختلال خنده بیکنترل» است. این حجم از آسیبشناسی بالینی، سوژه را از حیز انتفاع بهعنوان یک عامل سیاسی خارج میکند.
از مبارزه طبقاتی تا پرونده بالینی بیمارستان آرکهام
زمانی که خشم سوژه علیه ساختار قدرت، ناشی از نارساییهای عصبشناختی و آسیبهای مغزی ناشی از کودکآزاری تعریف میشود، فیلم رسما هرگونه پتانسیل ساختارشکنی سیاسی را از خود سلب میکند. قتل سه کارمند ثروتمند در قطار شهری، نه یک کنش آگاهانه علیه طبقه حاکم، بلکه یک واکنش زوالیافته از سر ترس و دفاع از خود ناشی از بیماری است. بنابراین، شورشی که در شهر گاتهام شکل میگیرد، نه یک جنبش آگاهانه طبقاتی، بلکه هیستری دستهجمعی اراذلی است که به دنبال یک دلقک بیمار به راه افتادهاند.
درخشش فردی واکین فینیکس در خلأ کارگردانی
نمیتوان از جوکر سخن گفت و از بازی فوقالعاده اما حیفشده واکین فینیکس یاد نکرد. فینیکس جسم و روان خود را فدا میکند تا به آرتور فلک جان ببخشد؛ کاهش وزن شدید، حرکات موزون مشمئزکننده و خندههای دردناکی که به گریه میمانند. اما این اجرای استادانه، در چنبره کارگردانی تهی و بیمایهی فیلیپس اسیر شده است. بازی فینیکس مانند موتوری قدرتمند است که بر روی بدنه یک ماشین اسباببازی نصب شده باشد؛ لرزشها و خشم این موتور، بدنه ضعیف فیلم را متلاشی میکند بیآنکه آن را به مقصدی برساند.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: رئالیسم سرمایهداری و نفی امکان تغییر
فیلم جوکر در ظاهر یک اثر آنارشیستی و ضدسیستم به نظر میرسد، اما با تحلیل زیرساختهای ایدئولوژیک آن، مشخص میشود که اتفاقا این اثر کاملا در خدمت ایدئولوژی حاکم و مفهوم «رئالیسم سرمایهداری» (به تعبیر مارک فیشر) عمل میکند. پیام پنهان فیلم این است: «هرگونه تلاش برای شورش علیه سیستم، به آشوب، توحش، قتل بیدلیل و سلطه دلقکهای دیوانه منجر خواهد شد.»
امنیتیسازی اعتراض و ترس از تودهها
تصویری که تاد فیلیپس از معترضان گاتهام ارائه میدهد، تصویری خشن، بیمغز، کور و ویرانگر است. تودهها در این فیلم هیچ خواست مشخص، هیچ بیانیه سیاسی و هیچ آگاهی طبقاتی ندارند. آنها صرفا نقاب دلقک بر صورت میزنند و خرابکاری میکنند. فیلمساز با این بازنمایی، حقانیت را پیشاپیش به توماس وین (نماینده سرمایهداری و نظم موجود) میدهد؛ زیرا جایگزین توماس وین، چیزی جز خشونت کور و مهارنشدنی دلقکها نیست. این دقیقا همان منطق محافظهکارانهای است که وضعیت موجود را بد، اما هرگونه بدیل آن را کابوسی به مراتب سهمگینتر تصویر میکند.
تطابق با مفهوم «جان»: تهیسازی سوژه از حقیقت وجودی
در نگاه فلسفی ساختارشکن، «جان» یا هستی اصیل انسانی، زمانی محقق میشود که سوژه بتواند از انفعال محض خارج شده و به «کارگزار حقیقت» یا «آگاهی تاریخی» تبدیل شود. آرتور فلک در تمام طول فیلم، از دستیابی به این «جان» محروم میماند. او سوژهای است که تماما توسط شرایط بیرونی، رسانهها (برنامه موری فرانکلین)، مادر بیمارش و سیستم درمانی بیرحم ساخته و پرداخته میشود. حتی پذیرش هویت «جوکر» در پایان فیلم، یک انتخاب آزادانه و خودآگاهانه نیست، بلکه تسلیم نهایی او به فروپاشی روانیاش است. او جان خود را در راه آزادی فدا نمیکند، بلکه پوسته خالی وجودش را به ماتریس خشونت شهری واگذار مینماید.
واکاوی فلسفی: کینهتوزی بهجای نیهیلیسم فعال
از منظر فلسفه نیچه، میتوان آرتور فلک را نماد تام و تمام «کینهتوزی» دانست. او توانایی خلق ارزشهای نو را ندارد؛ او نیهیلیست فعال نیست که ویران کند تا بر ویرانهها چیزی نو بسازد. او یک نیهیلیست منفعل و کینهتوز است که خشمش تنها ناشی از «پذیرفته نشدن» در همان سیستمی است که او را تحقیر کرده است.
آرزوی حقیرانه برای دیده شدن
تمام هم و غم آرتور فلک تا اواخر فیلم، حضور در برنامه تلویزیونی موری فرانکلین (با بازی روبرت د نیرو) و تشویق شدن توسط تماشاگران همان رسانه مبتذل است. او خواهان نابودی رسانه یا افشای ماهیت سرکوبگر آن نیست؛ او فقط میخواهد بخشی از این نمایش باشد. وقتی او موری را روی آنتن زنده میکشد، این کنش نه یک بیانیه ضدآگهیسازی، بلکه انتقام یک کودک لوس و سرکوبشده از پدری نادیده انگاشته است. این خشم، فاقد هرگونه فراروی فلسفی است.
امتناع از تخیل آینده
فیلم جوکر مطلقا قادر به تخیل یک «آینده» نیست. جهان فیلم در یک حال ابدی گندیده و بدبو محبوس است. رنج در این فیلم، تقویمکننده هیچ نوع حکمت یا ارادهای به قدرت اصیل نیست؛ رنج در اینجا صرفا چرخهای از شکنجه است که به جنون ختم میشود. جوکر فیلیپس برخلاف جوکر نولان در «شوالیه تاریکی» که نماد آنارشی ایدئولوژیک و تشریحکننده تناقضات اخلاقی جامعه بود، فاقد هرگونه فلسفه متمایز است. او حتی خود نمیداند چرا میخندد یا چرا میکشد؛ او تنها یک واکنش زیستشناختی به فشار محیط است.
پرسشهای متداول
آیا فیلم جوکر یک اثر رادیکال و ضدسیستم است؟
خیر. فیلم در ظاهر ادای آثار رادیکال را درمیآورد، اما در لایههای پنهان ایدئولوژیک خود، با تقلیل اعتراضات اجتماعی به خشونت کور و بیمارگون، کاملا در خدمت حفظ نظم موجود و ترساندن مخاطب از هرگونه تغییر ساختاری عمل میکند.
چرا منتقدان ساختارشکن بازی واکین فینیکس را نجاتدهنده فیلم نمیدانند؟
زیرا بازیگری، هرچقدر هم که شاهکار و شگرف باشد، تنها یکی از عناصر فرمی سینماست. وقتی بازی فینیکس در ساختاری درامپردازانه و ایدئولوژیک قرار میگیرد که مبتنی بر تحویلگرایی روانشناختی و سرقت فرمی است، انرژی آن صرف سرپوش گذاشتن بر حفرههای عمیق اثر میشود، نه ارتقای آن.
ارتباط میان جوکر تاد فیلیپس و شاهکارهای اسکورسیزی چیست؟
ارتباط این اثر با «راننده تاکسی» و «سلطان کمدی» از جنس تقلید سطحی و مونتاژ نشانهشناختی است. جوکر الگوهای روایی و مؤلفههای بصری این آثار را وام میگیرد، اما فاقد لایههای عمیق جامعهشناختی، روانکاوانه و جهانبینی انسجامیافته اسکورسیزی و پل شرایدر است.
ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و کارنامه اثر
فیلم «جوکر» ساختاری به شدت متزلزل دارد که بر پایه تناقضات بنیادی بنا شده است. از سویی میخواهد درام روانشناختی عمیق باشد، اما به ورطه روانپزشکی سطحی و کلینیکی میافتد؛ از سوی دیگر میخواهد مانفیست سیاسی طبقه محروم باشد، اما تودهها را وحشی و لیدر آنها را یک بیمار بالینی فاقد آگاهی تصویر میکند. اثر با سرقت زیباشناسی سینمای مؤلف دهه هفتاد، سعی در پنهان کردن فقر خلاقیت خود دارد.
در نهایت، جوکر تاد فیلیپس، محصول عصر «بیافقی» است؛ عصری که در آن حتی شورش نیز توسط صنعت فرهنگ مصادره، بستهبندی و به شکل یک کالای تماشایی به خود شورشیان فروخته میشود. این فیلم، نه یک خطای سینمایی، بلکه یک فریب بزرگ روشنفکرنماست که رنج انسانی را به تماشاخانهای مبتذل تبدیل میکند.
نتیجهگیری و امتیاز نهایی
به عنوان منتقد صریح و ساختارشکن رسانه «جهان آرمانی»، پس از کالبدشکافی دقیق فرم، محتوا و ایدئولوژی پنهان این اثر، امتیاز نهایی و رسمی خود را به این فیلم اعلام میکنم:
امتیاز نهایی: ۴.۵ از ۱۰
این مقاله بهانهای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتابها، پادکستها و نوشتههای من از سالها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جانگرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.







نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت همسویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: