شناسنامه نقد اثر
نام کامل اثر: پرتره یک بانو در آتش
نویسنده و کارگردان: سلین سیاما
سال انتشار: ۲۰۱۹
کشور سازنده: فرانسه
ژانر: درام تاریخی، عاشقانه
امتیاز نهایی منتقد (جهان آرمانی): ۴.۸ از ۱۰
واسازی یک توهم زیبا؛ تقلیل ثوره زنانه به دکوراسیون فرمالیسم
فیلم سینمایی «پرتره یک بانو در آتش» ساخته سلین سیاما، بیش از آنکه یک مانفیست سینمایی افشاگر یا یک مواجههٔ عمیق فلسفی با مسئلهٔ رهایی، سوژگی و میل باشد، یک پروژهی زیباییشناختی تطهیرشده برای خوشامد ذائقهٔ بورژوایی نقد مدرن است. ستایشهای کورکورانه و موجهای هورایی که پیرامون این اثر در جشنوارهها به راه افتاد، بیش از آنکه متوجه «کیفیت فرمال» یا «تهور وجودی» اثر باشد، ناشی از یک رضایتمندی سطحی از بازنمایی مینیمالیستی روابط جنسیتی است. اما وقتی از پوستهٔ کادربندیهای موزهای، رنگپاشیهای حسابشده و سکوتهای تصنعی بگذریم، با چه چیزی مواجه میشویم؟ با یک خلاء بزرگ: «غیاب جان».
سیاما در این فیلم، ادعای واسازی «نگاه مردانه» را مطرح میکند و مدعی ساخت یک «نگاه متقابل» است؛ اما آنچه در عمل ارائه میدهد، چیزی جز تقلیل دادن امر رادیکال به امر کادوپیچشده نیست. فیلم در اواخر قرن هجدهم، در جزیرهای ایزوله رخ میدهد یک مکان-نا-کجا که به کارگردان اجازه میدهد تمام تعارضات واقعی تاریخی، طبقاتی و ساختاری را سانسور کند تا یک آرمانشهر کوچک و آزمایشگاهی بسازد. این ایزولهسازی، نخستین خطای بینشی فیلم است: رهایی در خلاء رخ نمیدهد؛ رهایی دقیقا در درگیری مستقیم با زبر و زبر سازوکارهای قدرت شکل میگیرد. سیاما سوژههایش را به یک قرنطینهٔ زیباییشناختی میبرد تا فرار آنها از واقعیت را بهعنوان «عشق رادیکال» به خورد مخاطب دهد.
کالبدشکافی فرم، محتوا و لایههای پنهان اثر
رژیم نگاه و مسئلهی بازنمایی: آیا «نگاه زنانه» تحقق یافته است؟
یکی از ادعاهای مرکزی مدافعان فیلم، خلق رژیم جدیدی از نگاه است که در آن نقاش (ماریان) و سوژه (الوئیز) در یک دیالکتیک برابر قرار میگیرند. در این نظریه، سوژه دیگر صرفا شیء زیر ذرهبین ناظر نیست، بلکه خودش ناظر است. اما سینمای سیاما در اجرای این ایده دچار نوعی خودشیفتگی فرمالیستی میشود.
نقد نگاه سوژهمحور و انحطاط آن به فتیشیسم بوم
نگاه در «پرتره یک بانو در آتش» نه یک نگاه گشوده به ورطهٔ دیگری، بلکه نگاهی کاملا کنترلشده، هندسی و سرد است. ماریان، الوئیز را مینگرد نه برای آنکه امر ناشناخته را کشف کند، بلکه برای آنکه جزئیات ارگانیک چهرهٔ او را به فرمولهای رنگ و خط روی بوم ترجمه کند. حتی وقتی الوئیز از ماریان میخواهد که به او نگاه کند و میگوید «اگر شما به من نگاه میکنید، من هم به شما نگاه میکنم»، این لحظه بهجای آنکه یک شوک وجودی و برهمزنندهٔ نظم سوژه-ابژه باشد، تبدیل به یک ژست نمایشی و تئاتری میشود. نگاه در این فیلم، از فتیشیسم چشمچرانی مردانه فرار میکند اما درست در دام «فتیشیسم دکوراتیو» میافتد. بدنها زنده نیستند؛ آنها مجسمههای مرمرینی هستند که قرار است در نور طبیعی قاب گرفته شوند.
مهندسی صحنه و غیاب حیات در تقارنهای تصنعی
معماری بصری فیلم بر پایهی یک مینیمالیسم افراطی بنا شده است. صداهای محیطی، غیاب موسیقی متن (جز در دو صحنه کلیدی) و طراحی لباسهای تکرنگ (سبز برای الوئیز، قرمز/قهوهای برای ماریان)، همگی نشاندهندهٔ یک کنترلگری وسواسگونه از سوی کارگردان هستند. اما این کنترلگری به قیمت کشیدن عصارهٔ حیات از اثر تمام شده است.
سکوتهای تصنعی؛ خاموشی ایستا به جای سکوت دیالکتیکی
سکوت در سینمای بزرگانی چون برسون یا تارکوفسکی، فضایی است پر از پتانسیل اشراق یا فاجعه؛ سکوتی است که بار هستیشناختی دارد. اما سکوت در فیلم سیاما، تنها یک تمهید شیک برای پنهان کردن دیالوگهای بیرمق و فاقد عمق فلسفی است. شخصیتها سکوت میکنند چون چیزی برای گفتن ندارند، نه اینکه حجم معنا خارج از توان کلمات است. راه رفتنهای طولانی بر فراز صخرهها، خیره شدنهای طولانی به امواج دریا و نگاههای ثابت، پس از نیم ساعت نخست، کارکرد معنایی خود را از دست میدهند و به یک خودنمایی تکنیکال تبدیل میشوند. این سینما، سینمای فرم بدون طنین است.
تقلیل امر والای رمانتیک به زیباییشناسی قاببندیشده
داستان فیلم، پتانسیل تبدیل شدن به یک تراژدی رادیکال دربارهی امکانناپذیری میل در ساختار سرکوبگر را دارد. با این حال، سیاما امر والای رمانتیک را به یک زیباییشناسی شیک و کنترلشده تقلیل میدهد. صحنه معروف آتش گرفتن دامن الوئیز در مراسم شبانه، نمادی است کاملا عریان و بیظرافت از نام فیلم: «بانو در آتش». فیلمساز چنان به نشانهشناسیهای مستقیم و رویسطح وابسته است که هیچ فضایی برای ایهام، ابهام و پیچیدگی روانشناختی باقی نمیگذارد. آتش گرفتن دامن، بهجای آنکه فوران کنترلناپذیر میل ناخودآگاه باشد، شبیه به یک تابلوی نقاشی دقیقا طراحیشده است که نباید حتی یک سانتیمتر از کادر بیرون بزند.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: سازوکارهای قدرت، تسلیم شیک و مسئلهی «جان»
اگر بخواهیم فیلم را از منظر نقد رادیکال ایدئولوژی تحلیل کنیم، «پرتره یک بانو در آتش» اثری کاملا محافظهکارانه و شکستخورده است. فیلم ادعای افشاگری علیه نظام پدرسالار و ساختارهای اجباری ازدواج در قرن هجدهم را دارد، اما واکنش شخصیتها به این ساختارها چیست؟ تسلیم، پذیرش منفعلانه و پناه بردن به خاطره.
در کل فیلم، هیچ نشانهای از «ایستادگی» واقعی وجود ندارد. الوئیز با تمام نارضایتیاش، در نهایت مانند یک قربانی مطیع، به ازدواج تحمیلی تن میدهد. ماریان، نقاشی را تمام میکند و پاداشش را میگیرد و به جامعه بازمیگردد. آنها یک «تعطیلات عاطفی» کوتاه را در غیاب مادر تجربه میکنند و سپس با کمال آرامش، دوباره به درون سازوکارهای قدرت بازمیگردند. این همان ایدئولوژی بورژوایی است که به سوژه اجازه میدهد در یک بازه زمانی محدود، ادای آزادی را درآورد تا در نهایت انقیاد خود را راحتتر بپذیرد.
در ادبیات و تفکر اصیل، مفهوم «جان» اشاره به آن نیروی محرکه، سرکش و سازشناپذیری دارد که در برابر تقلیل یافتن به شیء یا تسلیم شدن به مناسبات قدرت میایستد. «جان» یعنی حضور زنده، پرپیچوخم و خطرناک هستی. فیلم سیاما کاملا عاری از این «جان» است. همهچیز در فیلم شسته-رفته، پاستوریزه و استریل شده است. حتی مسئلهی سقط جنین خدمتکار (سوفی) که میتوانست نقطه عطف برخورد طبقاتی و بدنی با امر واقع باشد، به یک صحنهٔ تئاتری زیبا تقلیل مییابد که در آن کودکان دور بیمار میچرخند و بعدا ماریان و الوئیز آن را بازسازی میکنند تا از آن یک تابلوی نقاشی بسازند! این عملیات، نامی جز «استثمار زیباییشناختی رنج» ندارد. سیاما رنج واقعی بدن زنانه را میگیرد، آن را از خون و درد واقعی پاک میکند و به یک فریم کادربندیشده برای تحسین در گالری تبدیل مینماید.
واکاوی فلسفی نگرش اثر به رنج، رهایی و اسطوره اورفه
فیلمساز برای اعطای عمق فلسفی به اثر خود، به اسطوره «اورفه و اوریدیس» متوسل میشود. در صحنهای که شخصیتها متن اسطوره را میخوانند، بحثی در میگیرد درباره اینکه چرا اورفه به عقب نگاه کرد و باعث نابودی اوریدیس شد. الوئیز پیشنهادی مطرح میکند: شاید این اوریدیس بود که به او گفت «برگرد و نگاه کن». و بعدا ماریان در لحظه جدایی، همین الگوی نگاه به عقب را بازسازی میکند.
این بازخوانی از اسطوره، در نگاه اول هوشمندانه به نظر میرسد، اما در واقع نشاندهندهٔ یک عافیتطلبی فلسفی است. در تعبیر سیاما، نگاه کردن به عقب، ترجیح دادن «یاد و خاطرهی عاشق» بر «خود عاشق» است؛ انتخاب شیء هنری بر واقعیت زیسته. این یعنی عقبنشینی از حیات واقعی به درون حافظهٔ امن. هنر در این نگاه، نه ابزاری برای تغییر جهان یا دگرگونی وجودی، بلکه موزه و پناهگاهی است برای آدمهای بزدل که توان پرداخت هزینهٔ آزادی را ندارند.
رهایی واقعی در فلسفه، نیازمند «مواجهه با امر واقع» و پذیرش ریسک نابودی است. اما شخصیتهای سیاما هیچ ریسکی نمیکنند. آنها عاشق ایدهٔ عشق میشوند، نه خود دیگری. الوئیز و ماریان یکدیگر را نمیشناسند؛ آنها انعکاسهای خود را در یکدیگر میپرستند. به همین دلیل، پایان فیلم در سالن کنسرت جایی که الوئیز به تابستان ویوالدی گوش میدهد و گریه میکند و ماریان از دور او را مینگرد کمال این انحطاط زیباییشناختی است. رنج به یک موزیکالوژی نوستالژیک تبدیل شده است. اشکهای الوئیز، اشکهای سوژهای نیست که رها شده یا مبارزه کرده، بلکه اشکهای رقتانگیز شخصی است که دکوراسیون بدبختی خود را پذیرفته و با آن خو گرفته است.
پرسشهای متداول
چرا فیلم «پرتره یک بانو در آتش» علیرغم ستایشهای جهانی، اثری رادیکال محسوب نمیشود؟
زیرا رادیکالیسم نیازمند دستکاری در بنیانهای ساختار قدرت و نقد صریح مناسبات اجتماعی-وجودی است. این فیلم، تعارضات تاریخی و طبقاتی را به یک ایزولهٔ زیبا و شاعرانه تقلیل میدهد و شخصیتهایش در نهایت بدون هیچ مقاومت واقعی، به نظم سرکوبگر پدرسالار تن میدهند. اثر، زیباییشناسی را جایگزین مبارزه و رهایی میکند.
آیا بازخوانی اسطوره اورفه و اوریدیس در این اثر موفق بوده است؟
خیر. این بازخوانی، اسطوره را از یک تراژدی وجودی عمیق دربارهی حدومرزهای فناپذیری و میل، به یک توجیه محافظهکارانه برای ترجیح دادن «خاطره و هنر» بر «واقعیت و حیات» تقلیل میدهد. این رویکرد، فرار از مسئولیت زیستن در واقعیت به سود پناهبردن به موزهٔ ذهن است.
جایگاه مفهوم «نگاه متقابل» در ساختار سینمایی سیاما چیست؟
اگرچه سیاما تلاش میکند نگاه یکطرفه و شیءساز مردانه را حذف کند، اما نگاه متقابل در فیلم او به یک ژست کنترلشده، هندسی و فاقد پویایی تبدیل میشود. نگاهها در اثر بیش از آنکه افشا کننده و خطرناک باشند، تئاترال، موزهای و حاصل هندسهگرایی وسواسگونهٔ کارگردان هستند.
ارزیابی نهایی: تزئینات اختهشده در غیاب امر سیاسی و وجودی
سینما هنگامی که از ریسک کردن، شلختگیهای ارگانیک زندگی، و فوران کنترلناپذیر عواطف تهی شود، تبدیل به یک گالری عکسهای شیک میشود. «پرتره یک بانو در آتش» فرمانداری است از فریمهای زیبا، نوسانهای نور طبیعی، و بازیهای تمیز؛ اما در زیر این سطح صیقلخورده، قلبی نمیتپد. فیلم ادعای زنانگی، رادیکالیسم و بازتعریف عشق را دارد، اما در عمل، چیزی جز یک مرثیهٔ بورژوایی برای مواجهههای ناکام نیست.
سیاما با پاک کردن تمام زواید تند، خونین و پیچیدهٔ روابط انسانی، اثری ساخته که بهراحتی توسط همان سیستمهایی که ادعای نقدشان را دارد بلعیده میشود. این سینمایی است که مخدوش نمیکند، به چالش نمیکشد، صدمه نمیزند و برنمیآشوبد؛ بلکه فقط نوازش میکند و تسلی میدهد. سینمای واقعی، تابلوی نقاشی دستنخورده روی دیوار موزه نیست، بلکه آتشی است که خود بوم را میسوزاند. «پرتره یک بانو در آتش» تنها ادای سوختن را درمیآورد، بیآنکه حتی تن قاب را گرم کند.
امتیاز نهایی و رسمی: ۴.۸ از ۱۰
این مقاله بهانهای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتابها، پادکستها و نوشتههای من از سالها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جانگرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.







نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت همسویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: