غریزه

غریزه، بسترِ نخستین و موتورِ محرکِ رفتارهایِ بدوی است که در صورتِ عدمِ مهار توسطِ خرد، به منشأ اصلیِ میل به قدرت و درندگی بدل می‌گردد. این مفهوم، بر نیازهایِ بنیادینِ بقا دلالت دارد که در ساحتِ حیوانی، راهنمایِ عمل است اما در ساحتِ انسانی، اگر با ارادهٔ معطوف به سلطه پیوند خورد، فجایعِ هستی‌شناختی به بار می‌آورد. غریزه، نالهٔ نیازِ مانده در جان است که برایِ ارضایِ خویش، به بال‌هایِ قدرت می‌نشیند و به استثمارِ دیگران روی می‌آورد. در پارادایمِ سلطه، غریزه به جایِ هماهنگی با طبیعت، به ابزاری برایِ برتری‌طلبی و دریدنِ طعمه‌هایِ اجتماعی و سیاسی بدل می‌شود. از منظرِ معرفت‌شناختی، غریزه فاقدِ جهت‌گیریِ اخلاقی است و تنها به دنبالِ لذت و صیانت از خویشتن است؛ لذا بدونِ دخالتِ خردِ جان‌مدار، به راحتی به کنیزیِ قدرت درآمده و نظم‌هایِ نابرابر را توجیه می‌کند. غریزه، همان نیرویی است که در دیرباز، انسان را به سویِ تقلید از درندگان و ستایشِ قدرتِ فیزیکی کشاند. این واژه، زیربنایِ تمامِ رفتارهایِ مالکانه و شهوانی است که جهان را به عرصه‌ای برایِ رقابتِ بقا بدل ساخته است. برایِ دستیابی به آزادیِ حقیقی، باید غریزه را شناخت و آن را در چهارچوب‌هایِ آگاهانه مهار کرد. غریزه به ما می‌گوید بدر و لذت ببر، اما خرد حکم می‌کند که برایِ آزادیِ همگان، باید از آزار رساندن پرهیز کرد. گذار از حاکمیتِ غریزه به حاکمیتِ ارزش‌هایِ جان‌پندار، مرزِ میانِ درندگی و انسانیتِ متعالی است. غریزه، اگرچه بخشی از بودگیِ ماست، اما نباید فرمانروایِ عالمیان شود. در جهانی که غریزه حاکم باشد، برابری و عدالت هیچ جایگاهی نخواهند داشت. مهارِ غریزه، نه به معنایِ سرکوبِ زندگی، بلکه به معنایِ هدایتِ نیرویِ حیات به سویِ همبستگی و صیانت از کلِ جانِ هستی است.