در دل هر نظامی که بر پایهٔ تسلیم ساخته شده، انسان نه به عنوان یک موجود زنده بلکه به عنوان یک ابزار تعریف میشود. این ابزار، با نام «جامعه»، «ملت»، «دین» یا «پیشرفت»، نیازمند فداکاری است؛ نیازمند جامهای است که بر تن او پیچیده شود: جامهای از اعتقادات، قوانین، انتظارات و افسانهها. اما در این شعر، در بیت «وصل و موصول تو و ابزار هیچ است این بدن»، شاعر یک حقیقت عمیق و رادیکال را برمیآورد: بدن، تنها مکانی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد. چرا؟ چون بدن، نه یک ابزار است بلکه یک وجود است. یک وجودی که قبل از هر باور، قبل از هر نام، قبل از هر ساختار، وجود دارد. این مقاله، به دنبال آن است که بفهمد چرا بدن، آخرین قلعهٔ آزادی انسان است، و چگونه میتوانیم از این بدن، نه به عنوان ابزاری برای فداکاری، بلکه به عنوان خانهٔ واقعی خودمان، زندگی کنیم.
جامه و تن: دو جهان موازی
«جامه» و «تن»، در اینجا، نه دو لباس فیزیکی هستند بلکه دو جهان متضاد. «جامه»، نماد تمامی ساختارهای خارجی است که بر تن انسان پیچیده شدهاند: مذهب، ملت، سنت، قانون، ایدئولوژی، حتی عشق و فداکاری. این جامه، یک افسانهٔ جمعی است که به ما میگوید: «تو این هستی». «من یک مسلمان هستم». «من یک فعال حقوق بشر هستم». «من یک والد هستم». «من یک شهید هستم». این جامه، یک هویت ساختگی است هویتی که توسط دیگران برای من ساخته شده است. و این هویت، همواره نیازمند فداکاری است. چون برای حفظ این جامه، باید بدن را فدا کنی.
اما «تن»، چیست؟ تن، بدن واقعی است. تن، آن چیزی است که قبل از هر نام، قبل از هر اعتقاد، قبل از هر تعریف، وجود دارد. تن، همان جسمی است که نفس میکشد، دل میزند، درد میکشد، لمس میکند، میخورد و مینوشد. تن، نه یک ابزار است بلکه یک مکان است. مکانی که در آن، تجربهٔ زندگی صورت میگیرد. مکانی که در آن، عقل و عمل، نه به عنوان ابزارهایی برای تحقق افسانه، بلکه به عنوان اجزایی از زندگی، فعال هستند.
در شعر، شاعر میگوید: «وصل و موصول تو و ابزار هیچ است این بدن». اینجا، «وصل» و «موصول»، دو واژهٔ عرفانی هستند که به معنای اتصال و متصلشدن هستند. اما اینجا، این اتصال، یک اتصال خطا است. انسان، خودش را به ابزار تبدیل کرده است. این بدن، نه مال اوست بلکه ابزار است. ابزاری که برای تقدیم به آستان و ضریح ساخته شده است. این، دقیقا همان چیزی است که در جوامع مدرن اتفاق میافتد: ما بدن خود را به عنوان ابزاری برای کار، برای تبلیغات، برای زیبایی، برای تولید ثروت، برای ارتباط اجتماعی، استفاده میکنیم. ما به جای اینکه بگوییم: «من یک انسان هستم»، میگوییم: «من یک کارمند هستم»، «من یک والد هستم»، «من یک مسلمان هستم»، «من یک فعال حقوق بشر هستم». و در هر مورد، بدن ما، نه مال خودمان است بلکه ابزاری است که برای تحقق یک نقش، استفاده میشود.
ابزار شدن: چرا بدن، نه مال توست
وقتی بدن را به عنوان ابزار میپذیریم، ما از خودمان جدا میشویم. ما به جای اینکه بگوییم: «من این کار را انجام میدهم»، میگوییم: «این بدن، این کار را انجام میدهد.» و این، دقیقا همان فرآیندی است که در سیستمهای دیکتاتوری و مذهبی اتفاق میافتد: بدن، به عنوان ابزاری برای تحقق یک ایدئولوژی، مورد استفاده قرار میگیرد و فرد، از خودش دور میشود.
در شعر، شاعر میگوید: «او کند خود را فدا و بر جهانش کور بود». اینجا، «کند»، فعلی است که به معنای «کردن»، «انجام دادن»، «تکرار کردن» است. انسان، نه صرفا فدا میشود بلکه خود را «میکند». او، خودش را به یک ابزار تبدیل میکند. چرخدندهای که هر روز، همان حرکت را تکرار میکند: بیدار میشود کار میکند میخورد میخوابد فدا میشود.
این، دقیقا همان چیزی است که در مقالهٔ تحلیل علمی و فلسفی شکست جنبشها تحلیل شده است: «جنبشهایی که به جای تغییر ساختار، فقط به دنبال تقویت نقشهای انسانی (مثل قهرمان، فداکار، مبارز) هستند، هیچگاه نمیتوانند پیروز شوند چون آنها، هنوز در میان افسانهٔ انسانمحور هستند.»
تن: آخرین قلعهٔ آزادی
اما شعر، به ما یاد میدهد که این بدن این تن هیچگاه نمیتواند به طور کامل از دست رود. چرا؟ چون بدن، نه یک ابزار است بلکه یک وجود است. یک وجودی که قبل از هر تعریف، قبل از هر باور، قبل از هر نام، وجود دارد. بدن، نمیتواند به افسانه تبدیل شود. بدن، نمیتواند به نماد تبدیل شود. بدن، نمیتواند به جامه تبدیل شود. بدن، تنها چیزی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد مگر اینکه ما، به آن دست بدهیم.
در شعر، شاعر میگوید: «برکند این جامه را». اینجا، «برکند»، یعنی شکستن. شکستن جامه، یعنی شکستن تمامی افسانههایی که بر تن او پیچیده شده بودند. این کار، یک عمل فیزیکی است یعنی یک حرکتی که بدن را درگیر میکند. وقتی شما جامه را میشکنید، شما دارید بدن خود را بازیابی میکنید. شما دارید به خودتان میگویید: «من این بدن، مال من است. این بدن، ابزار من نیست. این بدن، خانهٔ من است.»
این، دقیقا همان چیزی است که در پادکست دلایل شکست جنبشها تحلیل شده است: «هر جنبشی که به جای تغییر ساختار، به دنبال تغییر نمادها هست، هیچگاه نمیتواند پیروز شود چون تغییر نمادها، نه تغییر ساختار است.» شکستن جامه، اولین گام تغییر ساختار است چون بدون بازیابی بدن، هیچ ساختاری تغییر نمیکند.
چگونه بدن را بازیابی کنیم؟
بازیابی بدن، یک عمل فیزیکی است یعنی یک حرکتی که بدن و عقل را در یک لحظهٔ واحد به کار میاندازد. اینجا، چند قدم عملی وجود دارد:
- هر روز یک بار، به بدن خودت توجه کن: یک نفس عمیق بکش. احساس کن که چقدر دل میزند. چقدر پاها روی زمین استوارند. چقدر دستهایت حرکت میکنند. این توجه، یک عمل مقاومت است مقاومت علیه این افسانه که: «تو ابزاری هستی.»
- هر روز یک بار، یک کار کوچک انجام بده که فقط برای بدن است: نه یک کار بزرگ یک کار کوچک. یک کتاب بخوان که فقط برای خودت است. یک قدم برو که فقط برای خودت است. یک صدای خوب بزن که هیچکس نمیشنود. یک لحظه را بدون هدف، تجربه کن. این کارها، نه به تغییر جهان کمک میکنند بلکه به تقویت توانایی اینکه بگویی: «این بدن، مال من است» کمک میکنند.
- هر روز یک بار، یک جامه را رها کن: نه یک جامهٔ بزرگ یک جامهٔ کوچک. یک نقش را رها کن. یک انتظار را رها کن. یک افسانه را رها کن. گفتن: «من دیگر نمیخواهم این نقش را ایفا کنم»، یکی از بزرگترین اقدامات بازیابی بدن است.
این راه، سخت است. چون بازیابی بدن، یعنی تنهایی. و تنهایی، یعنی خطر. و خطر، یعنی درد. اما این راه، تنها راهی است که میتواند ما را از ابزار شدن نجات دهد.
نتیجهگیری: بدن، تنها مکانی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد
جسم، تنها مکانی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد مگر اینکه ما، به آن دست بدهیم. هرگونه فداکاری، هرگونه تقدیم، هرگونه تسلیم همهٔ آنها، فقط زمانی امکانپذیر است که ما، بدن خود را به عنوان ابزار بپذیریم. اما اگر بدانیم که بدن، مال خودمان است نه ابزاری برای تحقق افسانه آنگاه، هیچ قدرتی نمیتواند ما را ببندد.
شعر، به ما یاد میدهد: «شاید او بیدار گشت و برکند این جامه را از دلش دنیا و عقلش اینچنین افسانه را». اینجا، «برکند این جامه را»، یعنی شکستن افسانهها. اما این شکستن، فقط زمانی امکانپذیر است که بدن، بازیابی شده باشد. بدن، تنها مکانی است که میتواند این شکستن را انجام دهد. چون بدن، تنها مکانی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد.
اگر میخواهی جهان را تغییر دهی ابتدا بدن خودت را بازیاب کن. ابتدا به آن توجه کن. ابتدا به آن احترام بگذار. و از آن لحظه، دیگر هیچ قدرتی نمیتواند تو را فدا کند چون تو، دیگر ابزاری نیستی. تو، یک انسان هستی.
سوالات متداول
آیا بدن، تنها مکانی است که هیچ قدرتی نمیتواند به آن برسد؟
بله. هرگونه قدرت، میتواند عقل، عمل، هویت و حتی احساسات را تحت کنترل قرار دهد اما بدن، تنها مکانی است که در آن، تجربهٔ زندگی مستقیم و بیواسطه صورت میگیرد. این تجربه، غیرقابل دستکاری است مگر اینکه ما، به آن دست بدهیم.
آیا بازیابی بدن، به معنای انزواست؟
نه. بازیابی بدن، به معنای انزوا نیست بلکه به معنای آگاهی است. شما میتوانید در میان مردم باشید، اما اگر بدن خود را بازیابی کرده باشید، دیگر ابزاری نیستید. بازیابی بدن، یک وضعیت درونی است نه جغرافیایی.
چگونه میتوانم تشخیص دهم که بدنم را از دست دادهام؟
اگر هرگز نمیپرسی: «چرا؟»، اگر هرگز نمیگویی: «من نمیخواهم»، و اگر هرگز نمیبینی که بدن تو، یک ابزار نیست آنگاه، بدن خود را از دست دادهای. نشانهٔ بازیابی، این است که شروع کنی به توجه کردن نه به جای آن.
اگر این مقاله به شما کمک کرد، لطفا آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید چون نجات، یک راه تکنفره نیست. نجات، یک سفر جمعی است و اولین قدم آن، این است که ببینیم: ما هنوز زندهایم.
این مقاله بهانهای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتابها، پادکستها و نوشتههای من از سالها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جانگرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت همسویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: