شناسنامه و ارزیابی فنی اثر
- نام اثر: ابد و یک روز
- نویسنده و کارگردان: سعید روستایی
- تهیه‌کننده: سعید ملکان
- سال ساخت و انتشار: ۱۳۹۴ (اکران ۱۳۹۵)
- ژانر: درام اجتماعی / شبه‌رئالیسم آپارتمانی
- امتیاز نهایی منتقد (جهان آرمانی): ۴.۳ از ۱۰
مقدمه: صنعت بازنمایی فقر و فریب رئالیسم هیستریک
سینمای ایران سال‌هاست که در تله‌ای خودساخته به نام «رئالیسم اجتماعی» دست‌پا می‌زند؛ نوعی شبه‌واقع‌گرایی مسموم که بیش از آنکه ریشه در تحلیل ساختاری مسببان رنج داشته باشد، در کاسه‌لیسی فستیوال‌های غربی و ارضای تمایلات سادومازوخیستی طبقه‌متوسط شهوت‌زده ریشه دارد. فیلم «ابد و یک روز» ساخته سعید روستایی، نمونه‌ای تثبیت‌شده و پرطبل‌وقافله از همین رویه است. اثر در ظاهر مانیفستی است در باب تلاشی برای بقا در قعر گسل‌های طبقاتی تهران، اما در باطن، چیزی نیست جز گردآوری مجموعه‌ای از داد و فریادهای ناتمام، کلیشه‌های بازبازیافت‌شده از زیست حاشیه‌نشینی، و استثمار زیبایی‌شناختی نکبت.
مواجهه نخست با «ابد و یک روز» ممکن است مخاطب ناآگاه را به واسطه ریتم پرتنش و بازی‌های پرحجم مرعوب کند. اما کافی است پوسته نازک این هیجان کاذب را بشکافیم تا فقر وحشتناک تئوریک و عجز دراماتیک فیلمساز در مواجهه با مفهوم «انسان»، «رنج» و «مناسبات قدرت» برملا شود. این فیلم، نه‌تنها واجد هیچ‌گونه نگاه ساختارشکن یا رادیکال به مناسبات اقتصادی و اجتماعی نیست، بلکه خود به یکی از ابزارهای بازتولید ایدئولوژی تسلیم بدل میشود. در منطق فیلمساز، رنج نه‌یک معلول تاریخی-سیاسی، بلکه یک «حکم ماوراءالطبیعی» و لایتغیر است؛ حبس ابدی بدون امکان عفو مشروط.
کالبدشکافی فرم، ساختار و لایه‌های پنهان اثر
ریتم شتاب‌زده و پناه گرفتن در جیغ و داد: تنزل درام به هیجان کاذب
یکی از بنیادین‌ترین ضعف‌های ساختاری «ابد و یک روز»، خلط میان «تنش دراماتیک» و «شلوغ‌کاری صوتی» است. روستایی ناآگاهی خود از فرم ساختاریافته درام را پشت حنجره‌های دریده‌شده بازیگرانش پنهان می‌کند. دوربین در بیشتر دقایق فیلم، به‌جای آنکه موضعی تحلیلی یا حتی متأثرکننده اتخاذ کند، مانند یک چشم فضول و بی‌مسئولیت در فضای تنگ خانه می‌چرخد تا پرخاشگری‌های تکراری، فحاشی‌های بی‌وقفه و گره‌های گسسته را ثبت کند.
تکنیک دوربین بی‌قرار و توهم واقع‌گرایی
حرکت‌های دوربین و میزانسن‌های متراکم فیلم، بیش از آنکه نشانی از تسلط بر فضای زیستی طبقه فرودست باشند، ادای دینی ناشیانه به سینمای اصغر فرهادی است؛ با این تفاوت که در آثار فرهادی، چالش‌ها ریشه در اخلاق و بورژوازی شهری دارند، اما در اینجا به رفتارهای غریزی و اولیه تقلیل یافته‌اند. فرم فیلم از خلق «سکوت سنگین فاجعه» عاجز است؛ زیرا کارگردان می‌ترسد اگر لحظه‌ای صدای دادوناله‌ها خاموش شود، تهی بودن افق فکری اثر برای بیننده افشا گردد.
کاراکترهایی از جنس تیپ، نه شخصیت: زوال فردیت در حاشیه‌نشینی
هیچ‌یک از اهالی این خانه مفلوک به مقام «شخصیت» ارتقا نمی‌یابند. مرتضی (پیمان معادی) نماینده شابلونی برادر بزرگ‌تر فرصت‌طلب و منفعت‌گراست؛ محسن (نوید محمدزاده) کلیشه مضحک و اور‌اکت معتادی است که غرق در ترحم به خویشتن است؛ و بقیه اعضای خانه، صرفا سیاهی‌لشکرانی هستند که برای تحکیم فضاسازی نکبت به کار گرفته شده‌اند. آنها آگاهی طبقاتی ندارند، فاقد تاریخچه‌ای تشخص‌یافته‌اند و صرفا بر اساس غریزه کلامی واکنش نشان می‌دهند.
پریناز ایزدیار و ایثار انفعالی: تقدیس قربانی بودن
شخصیت سمیه (پریناز ایزدیار) که شریان حیاتی داستان محسوب میشود، متناقض‌ترین و منفعل‌ترین عنصر این درام است. او نه‌تنها هیچ اراده‌ای از خود بروز نمی‌دهد، بلکه فیلمساز، انفعال و قربانی‌شدن او را با لایه‌ای از تقدس‌گرایی مبتذل می‌پوشاند. سمیه در طول فیلم تنها نقش یک خدمتکار، شوهرشوهرداده‌شده و کیسه بوکس روانی خانواده را ایفا می‌کند. تحول نهایی او و تصمیمش در پایان فیلم، بیش از آنکه برخاسته از یک دیالکتیک درونی یا آگاهی تازه باشد، نوعی خودآزاری روان‌پریشانه و تسلیم در برابر سرنوشت مقدر شده است.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: کالاسازی انسان و بازتولید فقر به مثابه نمایش
تسلیم در برابر زیست‌سیاست: سمیه به عنوان ارز مبادلاتی
در لایه ایدئولوژیک اثر، با یک کالاسازی عریان و البته تأییدشده از سوی فیلمساز مواجهیم. سمیه در این خانه حکم یک «کالا» یا «کارت اعتباری» را دارد که قرار است برای بقای مالی برادرش (افتتاح مغازه فلافلی) معامله شود. فیلم «ابد و یک روز» به جای افشای این منطق وحشیانه سرمایه‌داری زاغه‌نشینی، خود منطق آن را بازتولید می‌کند. فیلمساز هیچ چشم‌اندازی برای نقد این مناسبات ندارد؛ او صرفا این معامله کثیف را به تصویر می‌کشد تا اشک مخاطب بورژوا را درآورد و افتخار جلب کند.
منطق بازار آزاد در حاشیه‌نشینی: سقوط از برادری به بنگاه‌داری
مرتضی به عنوان عقلانیت خودخوانده خانواده، رفتاری کاملا منطبق بر عقلانیت نئولیبرالی دارد: قربانی کردن ضعیف‌ترین عضو (سمیه) برای کسب سرمایه اولیه. فاجعه فیلمنامه در این است که فیلمساز در نهایت مرتضی را مظهر «تدبیر» نشان می‌دهد و مخالفت محسن معتاد را صرفا ناشی از بی‌غیرتی و نیاز شخصی‌اش به سمیه برای تر و خشک کردنش قلمداد می‌کند. این یعنی سقوط کامل درام به تبیین‌های مبتذل زیست‌شناختی.
مفهوم «جان» و انحطاط آن به زیست برهنه
از منظر فلسفه سیاسی، انسان‌های «ابد و یک روز» از مفهوم اصیل «جان» و حیات انسانی تهی شده‌اند. آنها به «زیست برهنه» تقلیل یافته‌اند؛ موجوداتی که تنها کارکردشان مصرف مواد، ارضای نیازهای زیستی، شوهر دادن دختر برای لقمه‌ای نان و تنازع بقاست. فیلمساز هیچ روزنه‌ای از تفکر، هنر، آگاهی یا حتی خشم اصیل انقلابی به آنها نمی‌دهد. رنج آنها، رنجی کور و بی‌معناست که هیچ افق رهایی‌بخشی در آن متصور نیست.
واکاوی فلسفی نگرش اثر نسبت به رنج، آزادی و تقدیرگرایی منفعل
«ابد و یک روز» به مثابه استعاره‌ای عقیم از بنبست وجودی
عنوان فیلم و معنای حقوقی آن (حبس ابدی که ۱۵ سالش هم بخشیده نمی‌شود) روشن‌ترین سند بر دیدگاه تقدیرگرایانه و شبه‌فلسفی فیلمساز است. سعید روستایی رنج فقر را نه محصول ساختارهای ظالمانه اقتصادی-سیاسی، بلکه یک «حکم لایتغیر کیهانی» می‌داند. این نوع نگاه به فقر، به‌شدت مرتجعانه و محفاظه‌کارانه است. اثر به مخاطب می‌گوید: «این خانه، زندانی است که حتی با مرگ هم تخلیه نمی‌شود؛ پس تلاش برای تغییر، بیهوده است.»
نقد نهیلیسم ساختاری: رنج بدون رهایی و آگاهی
رنج در تراژدی‌های اصیل تاریخ ادبیات و سینما، بستر آگاهی است. ادیپ در آتش رنج می‌سوزد اما در نهایت به آگاهی می‌رسد؛ اما در «ابد و یک روز»، رنج صرفا دور باطلی از چرکی و کثافت است. کاراکترها در همان نقطه‌ای که آغاز کرده‌اند، تمام می‌شوند، بدون آنکه سناریوی آگاهی در آنها رخ داده باشد. بازگشت نهایی سمیه به خانه، نه یک انتخاب قهرمانانه، بلکه تسلیمی خفت‌بار در برابر چرخدندههای بی‌رحم عادت و وابستگی‌های مسموم عاطفی است.
پرسش‌های متداول
چرا «ابد و یک روز» علیرغم جوایز فراوان، از منظر نقد ساختارپرا و رادیکال نقد میشود؟
چون جوایز سینمایی غالبا به جذابیت‌های سطحی، بازی‌های پر سر و صدا و بازنمایی‌های اگزوتیک از فقر پاداش می‌دهند. نقد رادیکال، با عبور از این جلوه‌های تکنیکی، به ایدئولوژی عقیم و نگاه کاسبکارانه اثر به رنج انسان‌ها می‌تازد و نشان می‌دهد که فیلم هیچ تحلیلی از علت‌های ریشه‌ای فقر ارائه نمی‌دهد.
آیا بازنمایی اعتیاد و فقر در این اثر واقع‌گرایانه (رئالیستی) است؟
خیر. این بازنمایی نوعی «شبه‌رئالیسم هیستریک» است. واقعی بودن کثافت خانه یا تزریق مواد مخدر به معنای رئالیسم نیست. رئالیسم یعنی فهم دیالکتیکی از روابط علت و معلولی. در این فیلم، فقر صرفا نمایشی کاریکاتوری و متراکم از نکبت است که هدفش تحریک احساسات زودگذر مخاطب است، نه تبیین حقیقت.
پیام نهایی فیلم درباره امکان تغییر اجتماعی چیست؟
پیام نهایی فیلم کاملا منفعلانه و محافظه‌کارانه است: هیچ امکانی برای تغییر وجود ندارد. فرد محکوم به سوختن در منجلاب خانوادگی و طبقاتی خود است و هرگونه تلاشی برای خروج (مانند ازدواج سمیه یا کمپ رفتن محسن) به شکست یا تباهی عمیق‌تر می‌انجامد.
ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و درج صریح امتیاز نهایی
فیلم «ابد و یک روز» ساخته سعید روستایی، اثری است که در فرم، وابسته به هیجانات کاذب، داد و فریادهای بی‌وقفه و تکنیک‌های نمایشی آزموده‌شده است و در محتوا، غرق در نهیلیسم مبتذل، تقدیرگرایی منفعل و کالاسازی رنج انسان‌هاست. اثر نه‌تنها قدمی به سمت ارتقای آگاهی اجتماعی یا سینمایی برنمی‌دارد، بلکه با تبدیل کردن فقر به یک سرگرمی ۲ ساعته برای طبقات رفاه‌زده، اخلاق نقد و هنر را پایمال می‌کند.
بازی‌ها گرچه پرانرژی هستند، اما به دلیل فقدان شخصیتی‌پژوهی عمیق، در سطح تیپ‌های آشنای سینمای ایران باقی می‌مانند. فیلمنامه‌ای که می‌توانست با ایجاز و عمق به کالبدشکافی یک تراژدی شهری بپردازد، به سریالی از کشمکش‌های خانوادگی مبتذل تقلیل یافته است.
بر اساس تمامی مشخصه‌های ذکرشده در حوزه فرم، ایدئولوژی، ساختار دراماتیک و بینش فلسفی، امتیاز رسمی و نهایی منتقد سایت «جهان آرمانی» به این اثر عبارت است از:
امتیاز نهایی: ۴.۳ از ۱۰
این مقاله بهانه‌ای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتاب‌ها، پادکست‌ها و نوشته‌های من از سال‌ها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جان‌گرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت هم‌سویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: