عنوان اثر مورد بررسی: واکاوی افسانه «پروانه طلایی»؛ خوانش رادیکال سینمای عباس کیارستمی (بررسی طعم گیلاس و خانه دوست کجاست؟)
پدیدآورنده: عباس کیارستمی
سال انتشار آثار مرجع: ۱۳۶۵ (۱۹۸۷) / ۱۳۷۶ (۱۹۹۷)
افتخارات مرتبط: نخل طلای جشنواره کن / پروانه زرین جشنواره کودک و نوجوان
امتیاز نهایی منتقد (سایت جهان آرمانی): ۴.۵ از ۱۰
مقدمه: واکاوی یک مغالطه نام‌گذاری و مواجهه رادیکال با بت‌سازی از کیارستمی
عنوان «فیلم پروانه طلایی عباس کیارستمی» بیش از آنکه اشاره به یک اثر خرد مشخص در کارنامه این فیلم‌ساز داشته باشد، حاصل یک خلط ناخودآگاه اما پرمعنا میان دو قطب نمادین از سینمای اوست: از سویی «پروانه زرین» جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان برای فیلم خانه دوست کجاست؟ و از سوی دیگر «نخل طلا» جشنواره فیلم کن برای طعم گیلاس. این سهوی کلامی در ذهن مخاطب، بهترین نقطه آغاز برای واسازی بت‌واره‌ای است که نقد رسمی و جشنواره‌های غربی گرد نام عباس کیارستمی ساخته‌اند. ما در رسانه «جهان آرمانی» بدون تعارف‌های مرسوم آکادمیک و مجامله‌های ستایش‌گرانه روشنفکری، با این پدیده مواجه می‌شویم. سینمای کیارستمی، که در این دو اثر شاخص به اوج تثبیت جهانی رسید، برپایه نوعی فرمالیسم تصنعی، شاعرانگی تقلیل‌یافته و گریز هوشمندانه از مناسبات ساختاری قدرت بنا شده است. این نقد، مواجهه‌ای است صریح با ایدئولوژی پنهان سینمایی که رنج بشری را به مناظری زیبا و خودکشی را به یک پرسش شیک بورژوایی تقلیل می‌دهد.
کالبدشکافی فرم، محتوا و لایه‌های پنهان اثر
طعم گیلاس: نیهیلیسم شیک و مرگ‌خواهی بی‌خطر
فیلم طعم گیلاس (برنده نخل طلای ۱۹۹۷) نمونه کامل سینمای خنثی و عاری از خطر است که تمایل دارد خود را «فلسفی» جا بزند. آقای بدیعی در حومه خاک‌آلود تهران رانندگی میکند تا کسی را برای دفن پیکرش پس از خودکشی پیدا کند. فیلم‌نامه متکی بر تکرار ساختاری است: اتومبیل، حرکت، گفتگو با سوژه‌های نماینده (سرباز، طلبه، موزه دار) و در نهایت عدم پاسخ به چراهای بنیادی.
انسداد فرمال و اتومبیل به مثابه تابوت متحرک
اتومبیل در طعم گیلاس نقشی فراتر از یک وسیله نقلیه دارد؛ اتومبیل پیله‌ای است امن که آقای بدیعی (و خود فیلم‌ساز) را از طبقه کارگر و توده‌های حاشیه‌نشین جدایی می‌بخشد. گفتگوهای درون اتومبیل عاری از دیالکتیک واقعی است. فیلم‌ساز با اتخاذ نماهای شات/ریورس‌شات جداگانه که حتی بازیگران در آن هم‌زمان حضور نداشتند، اتومبیل را به یک سلول انفرادی خودخواسته تبدیل کرده است. این انسداد فرمال، به جای آنکه بحران هستی‌شناختی سوژه را عمیق کند، آن را به نمایشی مینی‌مالیستی برای استمرار پرسه ژورنالیستی تبدیل می‌سازد.
خانه دوست کجاست؟: رمانتیسیسم ساده‌لوحانه و بازتولید انفعال
در سمت دیگر این مغالطه، فیلم خانه دوست کجاست؟ قرار دارد؛ اثری که «پروانه زرین» را برای کیارستمی به ارمغان آورد. داستان ساده «احمد» که برای پس دادن دفترچه مشق دوستش «محمدرضا» به روستای مجاور می‌رود، در نگاه نخست ستایش مسئولیت‌پذیری کودکانه به نظر می‌رسد، اما با کالبدشکافی دقیق‌تر، مواجهه‌ای ساختگی با امر واقع در جامعه روستایی ایران است.
اخلاق‌گرایی انتزاعی در بستر فقر ساختاری
روستای کوکر در این فیلم، نه‌یک جامعه واقعی با روابط تولید و مناسبات ارباب-رعیتی یا فشارهای ساختاری، بلکه بستری است مالامال از نشانه‌های استعاری و شعرگونه. تکرار مسیر تپه و درخت تنهایی، بیش از آنکه معنایی انسانی تولید کند، اصرار فیلم‌ساز بر تحمیل یک هندسه بصری بر واقعیت سرکش روستا است. اخلاق احمد، اخلاقی انتزاعی و فردگرایانه است که هیچ‌گونه آگاهی یا اعتراضی را نسبت به سیستم آموزشی سرکوبگر (معلم تهدیدکننده) یا نظام پدرسالارانه سنتی (پدربزرگ) ایجاد نمی‌کند؛ بل صرفا انفعال را در قالب یک فداکاری کوچک تزئین می‌نماید.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: تسلیم در برابر قدرت و مفهوم «جان»
سینمای کیارستمی، به‌ویژه در دو لنگه این قیاس ، سینمای «عدم دخالت» است. ایدئولوژی پنهان اثر بر نوعی تسلیم محض در برابر مناسبات کلان قدرت استوار است. در جایی که «جان» انسان در زیر بار فشارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در حال خرد شدن است، کیارستمی دوربین خود را به سمت حشرات روی خاک، در درختان بالای تپه، یا گفتگو درباره طعم یک توت یا گیلاس می‌چرخاند. این استراتژی بصری، چیزی جز «زیباشناسی بی‌حس‌کننده» نیست.
فیلم‌ساز با نادیده گرفتن سرچشمه‌های رنج و تقلیل دادن بحران‌های عمیق انسانی به یک انتخاب فردی بی‌ریشه (خودکشی بدیعی بدون هیچ پس‌زمینه طبقاتی یا روانی ملموس)، در واقع سازوکارهای سلطه را تطهیر میکند. این سینما برای جشنواره‌های غربی ایده‌آل است؛ چرا که تصویری اگزوتیک، شاعرانه و در عین حال کاملا بی‌خطر و اخته‌شده از جهان سوم ارائه می‌دهد که در آن هیچ خطری متوجه نظم جهان‌شمول سرمایه‌داری و سرکوب ساختاری نیست.
واکاوی فلسفی: رنج، آزادی و تقلیل‌گرایی هستی‌شناختی
ادعای مدافعان کیارستمی همواره متکی بر «نگاه فلسفی» او به زندگی و مرگ بوده است. اما این ادعا در مواجهه با سنجش رادیکال فلسفی فرو می‌ریزد:
- پوچی بورژوایی در برابر رنج اصیل: رنج آقای بدیعی در طعم گیلاس یک «رنج لوکس» و انتزاعی است. آزادی او برای مرگ، آزادی سوژه‌ای است که از تمامی مناسبات واقعی جامعه بریده و در یک خلاء طبقاتی زیست میکند. این نگاه، مفهوم آزادی را از امری دیالکتیکی و اجتماعی به یک تمایل شخصیتی تنزل می‌دهد.
- تقلیل حقیقت به تصویر شاعرانه: در خانه دوست کجاست؟، حقیقت تلخ زیست زیست‌بوم روستایی و سرکوب کودک، زیر لعاب «شعر نو» و تقارن‌های بصری پنهان میشود. این تقلیل‌گرایی هستی‌شناختی، واقعیت عینی را نادیده گرفته و یک ماکت پاستوریزه از «اخلاق» می‌سازد که فاقد هرگونه قدرت رهایی‌بخش است.
پرسش‌های متداول
چرا فیلمی به نام «پروانه طلایی» در کارنامه عباس کیارستمی وجود ندارد؟
عنوان «پروانه طلایی» یک اشتباه عامیانه و ترکیب سهوی میان نام جایزه «پروانه زرین» و جایزه «نخل طلا» جشنواره کن است. کیارستمی هیچ فیلمی با این نام نساخته است.
چرا سینمای کیارستمی با وجود جوایز بین‌المللی، مستحق نقد رادیکال است؟
جوایز بین‌المللی غالبا بر اساس فرامایه‌های ایدئولوژیک و ترجیحات زیباشناختی جشنواره‌های غربی اهدا می‌شوند. نقد رادیکال، اعتبار خود را از مدال‌ها نمی‌گیرد، بلکه فرم، ایدئولوژی پنهان، و نحوه مواجهه اثر با واقعیت اجتماعی و رنج انسانی را بی‌رحمانه واسازی میکند.
آیا پایان‌بندی «طعم گیلاس» و ورود ویدئوی پشت‌صحنه، یک ساختارشکنی فرمی موفق است؟
خیر. فاصله‌گذاری سینمایی در پایان طعم گیلاس و نمایش عوامل فیلم‌برداری، فرار هوشمندانه فیلم‌ساز از دادن پاسخ به بحرانی است که خود خلق کرده. این حرکت به جای آنکه یک فرم مدرنیستی شجاعانه باشد، نوعی شانه خالی کردن از مسئولیت درام و پناه بردن به خودارجاعی مبتذل است.
چگونه «خانه دوست کجاست؟» ساختارهای سرکوب را بازتولید میکند؟
این فیلم با تقدیس اطاعت و فداکاری فردی کودک در برابر سیستم آموزشی و خانوادگی سرکوبگر، بدون آنکه خود این سیستم‌ها را به چالش بکشد، رنج را طبیعی‌سازی کرده و انفعال اخلاقی را به عنوان فضیلت جامی‌زند.
ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و اعلام امتیاز
سینمای عباس کیارستمی چه در آئینه طعم گیلاس (برنده نخل طلا) و چه در خانه دوست کجاست؟ (برنده پروانه زرین) نمایانگر فرمالیسمی عقیم، نیهیلیسمی بی‌خطر و فرار از مواجهه رادیکال با «جان» و «سلطه» است. این اثر متقاطع که در ذهن مخاطبان به عنوان اشتباه کلامی «پروانه طلایی» شکل گرفته، نمونه بارز سینمایی است که تقلیل‌گرایی را به جای عمق، و سکوت همدستانه را به جای فریاد فلسفی جا می‌زند.
ساختار بصری منسجم اما تکراری، امتناع از مواجهه با مناسبات واقعی جامعه، و تزئین رنج بشری در قالب مناظر طبیعی، این کارنامه را از دست‌یابی به یک سینمای رهایی‌بخش و اصیل بازمی‌دارد.
امتیاز نهایی و رسمی منتقد سایت «جهان آرمانی» به این جریان سینمایی:
۴.۵ از ۱۰
این مقاله بهانه‌ای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتاب‌ها، پادکست‌ها و نوشته‌های من از سال‌ها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جانگرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت هم‌سویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه میشود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: