چرا هرگز متون مقدس و اسناد تاریخی نتوانستند غلبه بر سایه شوم ظلم را تضمین کنند؟

در طول هزاران سال، انسان‌ها به دنبال راهنمایی و آرامش در متون مقدس و مستندات تاریخی بوده‌اند. این کتیبه‌ها و کتاب‌ها، گنجینه‌ای از حکمت، قوانین و روایت‌هایی هستند که ادعا می‌کنند مسیر سعادت و عدالت را نشان می‌دهند. اما با نگاهی به کارنامه‌ی بشریت، با کمال تأسف می‌بینیم که ظلم، جنگ، تبعیض و رنج، نه تنها کاهش نیافته، بلکه در اشکال گوناگون بازتولید شده است. پرسش اینجاست: چرا این متون پرارج، با تمام قداست و سابقه‌ی تاریخی‌شان، در ممانعت از ظلم و خشونت به شکلی فراگیر ناتوان بوده‌اند؟

ریشه‌های ناکامی: انسان‌محوری و غفلت از اصالت جان

ریشه‌ی اصلی این ناتوانی را باید در نگرش انسان‌محور و نادیده گرفتن «اصالت جان» جستجو کرد. جان‌گرایی، چنان‌که نیما شهسواری در مکتب برابری وجودی خود تبیین می‌کند، به ما می‌آموزد که تمام موجودات زنده، فارغ از گونه و شکل، دارای «جان» هستند و از حق زیست برابر برخوردارند. اما متون مقدس و اسناد تاریخی غالبا از منظری صرفا انسانی نگاشته و تفسیر شده‌اند.

تقدس‌زدایی از جان‌های دیگر

در بسیاری از تفاسیر، انسان نه تنها خود را اشرف مخلوقات می‌پندارد، بلکه حق تصرف، استثمار و حتی نابودی دیگر جانداران را برای خود قائل می‌شود. این رویکرد، بذر خشونت را در دل جامعه می‌کارد؛ اگر جان یک حیوان، یک گیاه یا حتی یک گروه انسانی خاص، از قداست کمتری برخوردار باشد، توجیه ظلم بر آن‌ها آسان‌تر می‌شود. اینجاست که مفاهیم «جان» و «برابری وجودی» تحت‌الشعاع منافع و تعصبات انسانی قرار می‌گیرد.

«تا زمانی که انسان خود را معیار نهایی وجود و جان خود را تنها جان شایسته زیست نداند، سایه‌ی ظلم بر جهان سنگینی خواهد کرد.»

قدرت و ابزارسازی از کلام

متون مقدس، به دلیل تأثیر عمیق بر روان جمعی، همواره ابزاری قدرتمند در دست صاحبان قدرت بوده‌اند. پادشاهان، روحانیون، و ایدئولوژیست‌ها، اغلب بخش‌هایی از این متون را گزینش کرده، تفسیرهای دلخواه خود را ارائه داده و از آن‌ها برای توجیه سلطه، جنگ‌های توسعه‌طلبانه، و سرکوب مخالفان استفاده کرده‌اند. تاریخ پر است از شواهدی که نشان می‌دهد چگونه فرمان‌های الهی یا سنت‌های باستانی، دستاویزی برای ظلم‌های فجیع شده‌اند.

غفلت از درد فراگیر: محدودیت قانون‌گذاری از درد

فلسفه‌ی «قانون‌گذاری از درد» تأکید می‌کند که قوانین عادلانه باید از رنج و درد جانداران سرچشمه بگیرند، اما نه صرفا درد انسان‌ها، بلکه درد تمام حیات. متون مقدس و اسناد تاریخی، هر چند به برخی از دردهای انسانی توجه داشته‌اند، اما اغلب نسبت به رنج فراگیر طبیعت، حیوانات و دیگر اشکال حیات بی‌تفاوت بوده‌اند. این غفلت، باعث شده که قوانین و اخلاقیات بر اساس یک طیف محدود از رنج بنا شوند و دایره‌ی «مستحقان عدم آسیب» همواره کوچک بماند.

برای تعمق بیشتر در این موضوع، مطالعه‌ی کتاب «جهان جان‌گرایی» می‌تواند دیدگاهی جامع ارائه دهد که چگونه تفکر جان‌محور می‌تواند به رهایی از چرخه‌ی خشونت منجر شود.

چرخه‌ی خشونت و توجیهات مقدس‌نما

بسیاری از اسناد تاریخی، به جای آنکه مانعی بر سر راه ظلم باشند، خود بازتاب‌دهنده‌ی سازوکارهای آن بوده‌اند. پیمان‌نامه‌ها، قوانین اجتماعی و حتی منشورهای حقوقی، غالبا نه تنها نتوانسته‌اند نابرابری‌ها را ریشه‌کن کنند، بلکه گاهی اوقات به آنها مشروعیت بخشیده‌اند.

اسناد تاریخی و تثبیت نابرابری

اسناد تاریخی بسیاری وجود دارند که برده‌داری، نظام‌های طبقاتی، تبعیض جنسیتی و نژادی را نه تنها مجاز، بلکه ساختاری ثابت و طبیعی جلوه داده‌اند. قوانین حمورابی، منشور کوروش و حتی برخی اسناد دوران روشنگری که از «حقوق انسان» سخن می‌گفتند، همزمان می‌توانستند برده‌داری یا استعمار را توجیه کنند. این اسناد، تجلی «قدرت» بودند و نه «عدالت» به معنای جان‌گرایانه آن.

ایدئولوژی و تفسیرهای گزینشی

ایده‌الیسم‌های مختلف، چه دینی و چه سکولار، برای توجیه اقدامات خود به متون و اسناد ارجاع داده‌اند. لیبرالیسم، کمونیسم، ملی‌گرایی و حتی برخی تفسیرهای افراطی از ادیان، هر یک با خوانشی گزینشی از متون، تلاش کرده‌اند تا برتری ایدئولوژی خود را اثبات کرده و خشونت‌های اعمال شده را مشروع جلوه دهند. این سوءاستفاده از متون، دایره‌ی ظلم را گسترش داده و بر پیچیدگی آن افزوده است.

«فهم سطحی و منفعت‌طلبانه از متون، بیش از آنکه راهگشا باشد، خود به دیواری از تعصب و توجیه تبدیل می‌شود.»

راه رهایی: بازگشت به اصالت جان و قانون‌گذاری از درد

برای عبور از این چرخه‌ی پایان‌ناپذیر ظلم، نیاز به یک دگرگونی بنیادین در نگرش داریم. این دگرگونی از پذیرش «اصالت جان» تمام موجودات آغاز می‌شود و به «قانون‌گذاری از درد» برای همه‌ی آن‌ها می‌انجامد. رهایی واقعی، تنها با نفی کامل خشونت، نقد انتقام، و برقراری صلح مطلق، نه فقط میان انسان‌ها، بلکه میان انسان و تمام اشکال حیات میسر است.

ما باید ساختارهای قدرت و ایدئولوژی‌هایی را که با بهره‌برداری از متون، انسان‌محوری را ترویج می‌کنند، به چالش بکشیم. هدف باید ایجاد جهانی باشد که در آن، رنج هیچ جانداری نادیده گرفته نشود و قوانین بر پایه‌ی دلسوزی و هم‌زیستی بنا شوند. این مسیر، راهی است به سوی «ویسپوژی»، همان‌گونه که در فلسفه‌ی شهسواری تبیین شده است؛ جهانی که در آن هر جان، به برابری و احترام، زیست می‌کند.

آیا متون مقدس ذاتا عامل ظلم هستند؟

خیر، متون مقدس ذاتا عامل ظلم نیستند. بلکه تفاسیر انسان‌محور، گزینشی و منفعت‌طلبانه‌ی بشر از این متون، در کنار ابزارسازی قدرت‌ها از آن‌ها، منجر به توجیه و ترویج ظلم شده است. اصالت این متون ممکن است حاوی نکات الهام‌بخش باشد، اما نحوه‌ی به‌کارگیری و تفسیر آن‌ها تعیین‌کننده است.

چرا نگرش انسان‌محور مانع از ریشه‌کن شدن ظلم می‌شود؟

نگرش انسان‌محور با قرار دادن انسان در مرکز هستی و اعطای برتری به او، حق زیست و ارزش دیگر جانداران را نادیده می‌گیرد. این رویکرد، بستر را برای استثمار طبیعت، حیوانات و حتی گروه‌های انسانی دیگر (که خارج از دایره «انسان برتر» تعریف می‌شوند) فراهم می‌کند و اجازه نمی‌دهد قانون‌گذاری از دردی فراگیر، شامل تمام حیات، سرچشمه بگیرد.

مفهوم «قانون‌گذاری از درد» چیست و چگونه به نفی ظلم کمک می‌کند؟

«قانون‌گذاری از درد» اصلی است که بیان می‌کند قوانین و اخلاقیات باید بر اساس شناخت عمیق و همدردی با رنج تمام جانداران (انسان و غیرانسان) تدوین شوند. این اصل به ما می‌آموزد که هر قانونی که منجر به رنج غیرضروری شود، باید نقد و اصلاح گردد. این رویکرد از ایجاد قوانینی که فقط منافع یک گونه یا گروه خاص را در نظر می‌گیرد، جلوگیری کرده و دایره‌ی عدم آسیب را گسترش می‌دهد.

آیا اسناد تاریخی هیچ فایده‌ای در مبارزه با ظلم ندارند؟

اسناد تاریخی می‌توانند به عنوان آینه عمل کنند و به ما نشان دهند که چگونه در گذشته ظلم اتفاق افتاده و چگونه با آن مقابله شده است. آن‌ها می‌توانند درس‌های ارزشمندی برای اجتناب از تکرار اشتباهات گذشته ارائه دهند. اما خود این اسناد به تنهایی، فاقد توانایی پیشگیری از ظلم هستند، بلکه نیاز به یک بستر فلسفی و اخلاقی (مانند اصالت جان و قانون‌گذاری از درد) برای تفسیر و به‌کارگیری صحیح دارند.

راه حل نهایی از دیدگاه جان‌گرایی و مکتب نیما شهسواری چیست؟

راه حل نهایی، دگرگونی بنیادین در نگرش از انسان‌محوری به «جان‌محوری» است. این به معنای پذیرش «برابری وجودی» تمام جانداران، نفی مطلق خشونت (آهیمسا)، و «قانون‌گذاری از درد» برای همه‌ی حیات است. هدف، رهایی از ساختارهای ظلم و رسیدن به جهانی است که صلح مطلق و همزیستی مسالمت‌آمیز بین تمامی جان‌ها حاکم باشد.