بازخوانی فلسفی فیلم دایره اثر جعفر پناهی؛ انسداد ساختاری و مسلخ جان در چرخه‌ی جبر

دایره شوم انسداد؛ انسداد فرمال یا خودفروشی ایدئولوژیک؟

فیلم «دایره» ساخته جعفر پناهی، بیش از آنکه یک اثر سینمایی قائم‌به‌ذات و برخوردار از تشخص زیبایی‌شناختی باشد، بیانیه‌ای فرمولیزه‌شده و محصول دورانی است که جشنواره‌های غربی تشنهٔ مصرف تصاویر آسیب‌شناسانه و اگزوتیک از جوامع در حال توسعه بودند. مواجههٔ نخست با «دایره»، مواجهه با پوستهٔ سختی از ژست‌های رادیکال است؛ ژست‌هایی که در نگاه اول مدعی افشاگری سازوکارهای سلطه، نقد مناسبات پاتریارکال و نمایش عریان تباین قانون و انسان هستند. اما چون پردهٔ شعارها و همهمه‌های ظاهری عقب زده شود، آنچه باقی می‌ماند نه یک تفکر فلسفی عمیق پیرامون مفهوم «رنج» و «انسداد»، بلکه یک دترمینیسم مبتذل و مکانیکی است که زیست‌جهان انسان‌ها را به یک قفس بی‌سقف و فاقد دیالکتیک فرو می‌کاهد.

پناهی در این اثر، ادعای ترسیم یک «دایرهٔ زیستی» را دارد؛ دایره‌ای که از ماتم تولد یک نوزاد دختر در ابتدای فیلم آغاز می‌شود و با تاریکی و بسته شدن دریچهٔ سلول در منتهی‌الیه روایت به پایان می‌رسد. اما این هندسهٔ سینمایی، پیش از آنکه زاییدهٔ ضرورت‌های درونی فرم و حرکت تکاملی سوژه‌ها باشد، ناشی از یک نوع مهندسی ساختاری بیرون‌از-اثر است. فیلمساز، پیش از آنکه اجازه دهد «جان» اثر در تعامل با واقعیت شکل بگیرد، حکم محکومیت قطعی شخصیت‌هایش را صادر کرده و آن‌ها را چون مهره‌هایی بی‌اراده در یک سیاهچال فرمال به حرکت درآورده است. این‌چنین است که «دایره» از مقام یک اثر انتقادی رادیکال سقوط کرده و به یک سند تسلیم ایدئولوژیک تبدیل می‌شود.

کالبدشکافی فرمال و ساختاری: دایره به مثابه قفس هندسی

روایت چرخشی؛ ماتریس ناتوانی و جبرگرایی مکانیکی

ساختار روایی فیلم بر پایهٔ انتقال عصای رله در یک مسابقهٔ دو طراحی شده است؛ چرخشی اپیزودیک که در آن، دوربین از یک زن به زن دیگر منتقل می‌شود تا زنجیره‌ای از ناکامی‌ها و سرکوب‌ها را به تصویر بکشد. اما این تکنیک روایی، که در نگاه نخست ممکن است مدرن و شجاعانه به نظر برسد، در تحلیلی ساختارشکافانه، پاشنه‌آشیل اصلی اثر افشا می‌شود. این چرخش، فاقد هرگونه تعمیق پدیدارشناختی است. شخصیت‌ها نه سوژه‌هایی با ابعاد وجودی، بلکه «تیپ‌های تعمیم‌یافته» و قربانیان فاقد هرگونه لایه‌بندی روانی هستند. دوربین پناهی همانند یک بازرس بی‌احساس، صرفا روی مصائب بیرونی حرکت می‌کند بدون آنکه توان نفوذ به لایه‌های پنهان «رنج زیسته» را داشته باشد.

از پنجره بیمارستان تا دریچه سلول: فروکاست زیست‌جهان به قفس

آغاز فیلم با دریچه‌ای کشویی در بیمارستان که خبر شوم دختر بودن نوزاد را اعلام می‌کند، و پایان آن با بسته شدن همان‌گونه دریچه بر سلول زندان، تقارنی است مفرط، تحمیلی و تئاترگونه. این فرمالیسم بی‌انعطاف، زیست‌جهان اثر را به یک قفس هندسی مطلقا مسدود تبدیل می‌کند. هیچ روزنه‌ای، هیچ تلاطمی و هیچ چشم‌انداز فرارفتنی وجود ندارد. هنگامی که فرم، پیشاپیش تمامی منافذ تنفس سوژه را می‌بندد، سینما از بازنمایی حقیقت پیچیدهٔ حیات بازمی‌ماند و به یک مانیفست مکانیکی تنزل می‌یابد که تنها هدفش تثبیت اندیشهٔ بن‌بست است.

گذرگاه‌های تصنعی؛ پیوند اپیزودیک یا زنجیربافی شعاری؟

نحوهٔ پیوند دادن اپیزودها و انتقال دوربین از «آرزو و نرگس» به «پری»، از پری به «الهام»، و از الهام به «نیره»، نه بر اساس تقاطع‌های اندام‌وار و ارگانیک شهری، بلکه بر اساس تصادفات تحمیلی فیلمنامه‌نویسی شکل گرفته است. این گذرگاه‌ها، چسب‌های ضعیفی هستند که برای نگه‌داشتن قطعات یک کلاژ آسیب‌شناسانه به کار رفته‌اند. مخاطب آگاه، دست پنهان فیلمساز را می‌بیند که چگونه عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی خود را در نقاط مشخصی از شهر رها می‌کند تا بلافاصله دستگیر، طرد یا مستأصل شوند.

شخصیت‌پردازی به مثابه نشانه‌شناسی قربانی

حذف عاملیت انسانی و تبدیل زن به سوژهٔ منفعل محض

بزرگ‌ترین جنایت زیباشناختی فیلم «دایره»، سلب کامل «عاملیت» از زنان است. تمامی شخصیت‌های فیلم از فراریان از زندان گرفته تا مادری که فرزندش را ترک می‌کند و زنی که به سقط جنین مجبور است فاقد قدرت تفکر استراتژیک، ارادهٔ معطوف به تغییر، یا حتی کلامی رادیکال برای نفی وضعیت موجود هستند. آن‌ها تنها می‌دوند، پنهان می‌شوند و در نهایت دستگیر می‌شوند. فیلمساز، انسان را تا حد یک موجود ذلیل و ترسو فرو می‌کاهد که در برابر ماتریس قدرت، مطلقا خلع سلاح شده است. این نوع بازنمایی، نه نقد سرکوب، بلکه همدستی بازنمایانه با خود امر سرکوبگر است.

نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: تسلیم در برابر سازوکارهای قدرت و مسخ «جان»

فیلم «دایره» ادعای افشاگری سازوکارهای قدرت را دارد، اما در عمل به بازتولید همان سازوکارها می‌پردازد. قدرت در اثر پناهی، امری است همه‌جاحاضر، توتال، شکست‌ناپذیر و متافیزیکی. این خوانش از قدرت، کاملا فاقد درک فوکویی از شبکهٔ پویای مناسبات قدرت است. پناهی قدرت را نه به عنوان یک رابطهٔ دیالکتیکی که در آن امکان مقاومت وجود دارد، بلکه به عنوان یک بختک تغییرناپذیر بازنمایی می‌کند. در این ماتریکس ایدئولوژیک، مفهوم «جان» که در ذات خود متضمن طغیان، استعلا و عبور از خطوط قرمز است کاملا مسخ و تهی می‌شود.

زنان «دایره» فاقد «جان آگاه» هستند؛ آن‌ها کالبدهایی سرگردان‌اند که تنها برای تکثیر تصویر مظلومیت طراحی شده‌اند. این نگاه، کاملا مطابق با تقاضای بازار جشنواره‌ای غرب است: ارائهٔ تصویری یک‌دست، سیاه، فلج‌شده و فاقد هرگونه امید درون‌زا از جامعهٔ ایرانی. فیلم با حذف امکان مقاومت، عملا به مخاطب می‌گوید که هیچ راهی جز پذیرش این سرنوشت شوم وجود ندارد. این دقیقا نقطه‌ای است که فیلم از یک اثر معترض به یک اثر «پاسفیستی» و محافظه‌کارانه تبدیل می‌شود؛ زیرا قدرتی که هیچ راه مقاومتی در برابر خود نبیند، در واقع توسط فیلمساز تقدیس و ابدی شده است.

واکاوی فلسفی نگرش اثر نسبت به رنج و آزادی

از منظر فلسفی، «رنج» زمانی در هنر معنای والای وجودی پیدا می‌کند که در اصطکاک با «آزادی» یا نبرد برای کسب آن تعریف شود. در تراژدی‌های کلاسیک یا آثار اگزیتانسیالیستی، انسان اگرچه شکست می‌خورد، اما در مسیر نبرد با تقدیر یا قدرت، کرامت و عاملیت خود را به رخ می‌کشد. اما در «دایره»، آزادی مطلقا منتفی است و رنج به یک «ابتذال روزمره» و بی‌دلیل تنزل یافته است.

پناهی رنج را نه به عنوان بستر بیداری آگاهی، بلکه به عنوان یک وضعیت نهایی و زیست‌شناختی تصویر می‌کند. شخصیت‌های فیلم از چرایی رنج خود آگاه نیستند؛ آن‌ها حتی فاقد همبستگی طبقاتی یا انسانی هستند. وقتی «الهام» دوست هم‌سلولی سابق خود «پری» را پس می‌زند تا موقعیت محافظه‌کارانهٔ خود را حفظ کند، فیلمساز نشان می‌دهد که سرکوب، حتی درون سوژه‌های سرکوب‌شده نیز نهادینه شده است. اما این کشف، به بازسازی اراده نمی‌انجامد، بلکه به یک نیهیلیسم عقیم ختم می‌شود. «دایره» فلسفهٔ آزادی را مسدود می‌کند و انسان را در حد حیوانی گرفتار در تله‌گذاری‌های اجتماعی نگه می‌دارد؛ تله‌هایی که فیلمساز خود معمار اصلی آن‌هاست.

پرسش‌های متداول و کالبدشکافی انتقادی

چرا فیلم «دایره» علی‌رغم فتح شیر طلایی ونیز، اثری ماندگار در تاریخ سینمای اندیشه‌محور نیست؟

جوایز جشنواره‌ای، به‌ویژه در دهه ۲۰۰۰، بیش از آنکه معیاری برای ارزیابی اصالت فرمی و عمیق فلسفی باشند، تابع تمایلات سیاسی و جغرافیای سیاسی روز بودند. «دایره» به این دلیل دیده شد که یک بیانیهٔ صریح، زودمصرف و انطباق‌پذیر با کدهای جامعه‌شناختی مورد پسند غرب ارائه می‌داد. ماندگاری سینمایی نیازمند لایه‌بندی فرمال، خلق جهان قائم‌به‌ذات و گریز از تاریخ‌مصرف‌زدگی بیانیه‌ای است؛ امری که «دایره» به واسطهٔ سطحی‌نگری ساختاری‌اش از آن محروم است.

آیا ساختار دایره‌ای فیلم نشانهٔ خلاقیت فرمی است یا بن‌بست فکری فیلمساز؟

این ساختار بیش از آنکه خلاقیت فرمی باشد، سرپوشی است بر فقدان عمق روایی و عدم توانایی در توسعهٔ شخصیت‌ها. دایره در اینجا یک ابزار مکانیکی است که فیلمساز با آن عجز خود را در ارائهٔ یک گشایش دیالکتیکی یا یک تحلیل عمیق وجودی پنهان می‌کند. ساختار دایره‌ای زمانی واجد ارزش زیبایی‌شناختی است که در هر چرخش، آگاهی سوژه ارتقا یابد، نه آنکه صرفا همان داده‌های ابتدایی تکرار شوند.

نسبت فیلم «دایره» با مفهوم عاملیت زنانه در جامعه چیست؟

نسبت این فیلم با عاملیت زنانه، یک نسبت منفی و تضعیف‌کننده است. اثر با فروکاستن زنان به موجوداتی مطلقا بی‌دفاع، مضطرب، خائن به یکدیگر و فاقد چشم‌انداز، هرگونه مفهوم «مقاومت زنانه» را نفی می‌کند. این فیلم زنان را نه به عنوان آفرینندگان احتمالی آگاهی، بلکه به عنوان اجسامی منفعل در مسیر ماشین سرکوب بازنمایی می‌کند.

ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و درج صریح امتیاز نهایی

فیلم «دایره» اثر جعفر پناهی، نمایشی از فروپاشی سینما به مسلخ شعارزدگی سیاسی و باج‌دهی زیبایی‌شناختی به جشنواره‌های غربی است. فیلمی که مدعی شکستن دایرهٔ سرکوب است، خود به جزیی از این دایره تبدیل می‌شود؛ زیرا با سلب اراده، تعقل و عاملیت از سوژه‌هایش، منطق سرکوبگر را تثبیت و ابدی می‌سازد. فرم اثر، مکانیکی و خالی از تشخص پدیدارشناختی است؛ شخصیت‌پردازی‌ها در حد تیپ‌های کاغذی باقی می‌مانند و دوربین، به‌جای کشف حقیقت زیست‌جهان، به یک ثبت‌کنندهٔ سطحی مصائب خیابانی تنزل می‌یابد.

این اثر فاقد هرگونه شجاعت فرمال واقعی است؛ چرا که شجاعت در هنر، در تبارشناسی پیچیدهٔ رنج و امکان‌پذیری رهایی تجلی می‌یابد، نه در ارائهٔ تصویری سراسر بن‌بست و گدایی دلسوزی از مخاطب. «دایره» سینمایی است که خود را در اسارت سوژه‌اش محبوس کرده و فاقد هرگونه پرواز فلسفی است.

امتیاز نهایی و رسمی سایت جهان آرمانی به فیلم «دایره»: ۴.۵ از ۱۰