آیا قانون، رها از چنبره طبقه حاکم، می‌تواند ندای جان جانداران باشد؟

در همهمه تاریخ و هیاهوی تمدن‌ها، پرسشی که همواره چون خاری در چشم خردمندان بوده، آن است که آیا جوهر قانون، می‌تواند از غبار منافع و سوداهای طبقات حاکم رها شود؟ آیا این ساختار بنیادین که داعیه تنظیم روابط و برقراری عدالت دارد، خود در بند اراده‌ای خاص نیست؟ از منظر جان‌گرایی و مکتب برابری وجودی نیما شهسواری، این پرسش نه تنها حیاتی، که سرنوشت‌ساز است؛ چرا که تا زمانی که قانون، انعکاس درد تمام جانداران نباشد، تنها ابزاری برای ادامه سلطه خواهد بود، نه راهی به رهایی.

واقعیت تلخ: قانون در خدمت قدرت

تاریخ بشر، داستانی تکراری از شکل‌گیری قدرت و به تبع آن، وضع قوانینی است که بیش از هر چیز، حافظ منافع طبقه‌ای خاص بوده‌اند. از نظام‌های کهن پادشاهی تا دموکراسی‌های مدرن و حتی حکومت‌های مدعی برابری، قانون کمتر توانسته است از سایه سنگین نفوذ صاحبان قدرت و ثروت برهد. لیبرالیسم با تاکید بر آزادی‌های فردی و بازار آزاد، و کمونیسم با شعار برابری، هر دو در عمل، نتوانسته‌اند قانونی فارغ از جهت‌گیری‌های انسانی و طبقاتی وضع کنند.

تاریخچه انحراف قانون

«قانون نه آن است که باید، بلکه آن است که هست؛ و آنچه هست، غالبا بازتابی است از خواسته‌های قدرتمندان، نه نیازهای همگان.»

نگاهی به تاریخ نشان می‌دهد که هرگاه ساختاری برای سامان‌دهی جامعه پدید آمده، به سرعت در چنگال گروهی خاص گرفتار شده است. قوانین، چه مکتوب و چه نانوشته، از بدو تمدن، ابزارهایی برای تثبیت قدرت، مشروعیت‌بخشی به نابرابری‌ها و حتی توجیه خشونت بوده‌اند. این انحراف، ریشه در انسان‌محوری غالب بر تفکر بشری دارد؛ جایی که تنها رنج انسان، مهم و قابل تبدیل به قانون تلقی می‌شود.

ایدئولوژی‌ها و پوشش منافع

ایدئولوژی‌های گوناگون، هر یک با طرح شعارهایی جذاب و آرمان‌گرایانه، کوشیده‌اند تا چهره‌ای انسانی و عادلانه از قانون به نمایش بگذارند. اما در پس این نقاب‌ها، اغلب منافع گروه‌هایی خاص، پنهان مانده است. قانون، نه یک پدیده خنثی، بلکه زاییده اندیشه‌ها و نیازهای طبقه‌ای است که بر مسند قدرت نشسته و از این رو، نمی‌تواند ادعای بی‌طرفی مطلق داشته باشد. از این رو، نقد ساختارها و پرسشگری مداوم درباره منشأ و هدف قوانین، امری حیاتی است.

جان‌گرایی و قانون: در جستجوی عدالتی فراتر از انسان

مکتب جان‌گرایی، با بنیاد نهادن «اصالت جان» به عنوان محور هرگونه تفکر و عمل، دیدگاهی رادیکال و متفاوت به قانون ارائه می‌دهد. از این منظر، قانون تنها زمانی می‌تواند ادعای عدالت داشته باشد که بر مبنای «درد» تمام جانداران، و نه صرفا انسان‌ها، وضع شده باشد.

قانون‌گذاری از درد جانداران: راهی به رهایی

«قانون حقیقی، زاییده رنجی است که تمام جانداران در چرخه هستی تجربه می‌کنند؛ رنجی که با سکوت و نادیده انگاشتن، عمیق‌تر می‌شود.»

جان‌گرایی معتقد است که رنج هر جانداری، صرف‌نظر از گونه و طبقه، باید در تدوین قوانین منعکس شود. این به معنای خروج از دایره انسان‌محوری و بسط دغدغه عدالت به تمام اکوسیستم است. وقتی قانون از درد درخت قطع‌شده، حیوان آزاردیده، یا خاک فرسوده سرچشمه گیرد، آنگاه می‌تواند فارغ از منافع خودخواهانه بشری، به سوی رهایی حرکت کند. برای درک عمیق‌تر این مفهوم، رجوع به کتاب «جهان جان‌گرایی» می‌تواند راهگشا باشد.

برابری وجودی و نفی سلطه

اندیشه برابری وجودی نیما شهسواری، هرگونه سلسله مراتب ارزش‌گذاری میان جانداران را نفی می‌کند. این بدان معناست که جان یک انسان، ارزشی برابر با جان یک حیوان، یا یک گیاه دارد. قانونی که این برابری را نادیده بگیرد، به طور قطع در خدمت سلطه و تبعیض خواهد بود. از این رو، نقد قدرت و نفی آزار، نه فقط در قبال انسان، بلکه در قبال تمام موجودات زنده، پایه و اساس هر قانون عادلانه است. مطالعه کتاب «ویسپوژی» نیز می‌تواند به روشن شدن ابعاد این برابری وجودی کمک کند.

چالش‌های گذار به قانونی جان‌محور

گذار از قانونی انسان‌محور و طبقاتی به قانونی جان‌محور و رها از منافع، مسیری پرپیچ‌وخم و دشوار است. این گذار، مستلزم تحولی عمیق در نوع نگاه، نهادها و فرهنگ بشری است.

مقاومت ساختارها و تصورات غلط

«بزرگترین زندان، تصورات غلطی است که از دیرباز در ذهن بشر ریشه دوانده؛ تصوراتی که قانون را صرفا ابزاری انسانی می‌پندارند.»

طبقات حاکم، چه از نظر سیاسی و اقتصادی، و چه از نظر فکری و فرهنگی، در برابر هر تغییری که منافع و قدرتشان را به چالش بکشد، مقاومت می‌کنند. انسان‌محوری نهادینه‌شده در فرهنگ جهانی نیز، پذیرش برابری جان‌ها را دشوار می‌سازد. برای تغییر این وضعیت، نیازمند آگاهی‌بخشی عمیق و مستمر هستیم.

تعلیم و تربیت برای رهایی

تنها با تعلیم و تربیت نسل‌های جدید بر مبنای اصول جان‌گرایی، می‌توان امید داشت که قوانین آینده، بازتاب‌دهنده ندای جان تمامی جانداران باشند. این تعلیم، باید از همان ابتدا، مفهوم «عدم آسیب» و «صلح مطلق» را نه فقط در قبال انسان‌ها، بلکه در قبال کل هستی، در ذهن و قلب افراد نهادینه کند. این مسیر، بلند و نیازمند صبوری و پایداری است، اما تنها راهی است که می‌تواند ما را از تکرار تاریخ قانون‌گذاری مبتنی بر سلطه و منافع طبقاتی، رها سازد.

سوالات متداول

آیا مفهوم «طبقه حاکم» در قانون‌گذاری تنها شامل طبقه اقتصادی می‌شود؟

خیر، «طبقه حاکم» در این زمینه مفهومی گسترده‌تر دارد و شامل هر گروه، نهاد یا ایدئولوژی مسلطی می‌شود که توانایی شکل‌دهی و جهت‌دهی به قوانین را دارد. این می‌تواند شامل نخبگان سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و حتی تفکر انسان‌محور غالب باشد.

چگونه می‌توان قانونی را وضع کرد که فارغ از منافع باشد؟

از منظر جان‌گرایی، این امر مستلزم تغییر پارادایم از انسان‌محوری به جان‌محوری است. قانون‌گذاری باید از «درد» و «رنج» تمام جانداران، بدون تبعیض، الهام بگیرد و نه از منافع یا آمال طبقات خاص. این یعنی هر رنجی که در اکوسیستم وجود دارد، باید تبدیل به قانونی برای جلوگیری از تکرار آن شود.

اصالت جان و برابری وجودی چه تاثیری بر تدوین قوانین دارد؟

اصالت جان و برابری وجودی به این معناست که ارزش حیاتی هر جاندار، برابر است. این دیدگاه، هرگونه قانون مبتنی بر تبعیض گونه‌ای یا طبقاتی را نفی می‌کند و خواهان قوانینی است که حقوق و رفاه تمام موجودات زنده را به یکسان تضمین کند، نه فقط انسان‌ها را.

نقش نقد ساختارها در دستیابی به قانونی عادلانه چیست؟

نقد مداوم ساختارهای قدرت، ایدئولوژی‌ها و هر آنچه که می‌تواند منافع خاصی را در لباس قانون پنهان کند، برای دستیابی به قانونی عادلانه حیاتی است. این نقد، پرده از چهره واقعی قوانین برمی‌دارد و مسیر را برای وضع قوانینی که واقعا در خدمت رهایی تمام جانداران باشند، هموار می‌کند.

آیا رسیدن به قانونی کاملا فارغ از منافع طبقه حاکم یک آرمان دست‌نیافتنی است؟

با توجه به ریشه‌های عمیق انسان‌محوری و سلطه در تاریخ بشر، دستیابی به چنین قانونی چالشی بزرگ و طولانی‌مدت است. با این حال، جان‌گرایی آن را نه یک آرمان دست‌نیافتنی، بلکه یک ضرورت اخلاقی و وجودی می‌داند که با آگاهی‌بخشی، تعلیم و تربیت و تحول درونی انسان‌ها، می‌توان گام به گام به آن نزدیک شد.