گسستِ تمدنیِ فردا: تفوقِ الگوریتم یا سمفونیِ جان‌گرایی؟

بشرِ امروز در آستانه‌یِ پرتاب به آینده‌ای است که پیش‌فرض‌هایِ کلاسیکِ فیلسوفانِ تاریخ را به کلی بی‌اعتبار می‌سازد. در این تلاقی‌گاهِ وجودی، دیگر پرسش از جابجاییِ صوریِ نظام‌هایِ سیاسیِ مستقر مطرح نیست، بلکه پرسش از تغییرِ بنیادینِ «ماهیتِ آگاهی و حیات» بر رویِ زمین است. سیستمِ سرمایه‌داریِ نظارتی و کارتل‌هایِ بزرگِ تکنو-ساینتیسم، توده‌ها را با یک دوراهیِ برساخته مهندسی می‌کنند: دنیایی تحتِ سیطره‌یِ مطلقِ «هوشِ مصنوعی». آنها این تسلطِ سایبرنتیک را به عنوانِ غایتِ ناگزیرِ تکاملِ بشری تئوریزه می‌سازند.

اما این متن با واسازیِ این فریبِ کلان، افقِ سومی را عریان می‌کند. آینده، زمینی متمایزِ از این پیش‌نویس‌هایِ تحمیلی است. جدالِ پنهانِ فردا، نه میانِ بشر و ماشین، بلکه پلوتونیومی است که میانِ ایدئولوژیِ تسلطِ الگوریتمی و مانیفستِ برابریِ حیاتی (هم‌زیستیِ جان‌ها) در جریان است. برایِ تبارشناسیِ این بحرانِ کیهانی، باید ساختارهایِ سنتی را در هم شکست و لایه‌هایِ عمیق‌ترِ این مواجهه را کالبدشکافی کرد.

۱. تبارشناسیِ توهمِ سایبرنتیک: هوشِ مصنوعی به مثابهٔ بتِ نهاییِ قدرت

برای درکِ چراییِ برآمدنِ سایه‌یِ هوشِ مصنوعی بر آینده، باید آن را در امتدادِ تاریخیِ ساختارِ قدرتِ مرکزی واکاوی کرد. ماشینیسمِ مدرن همواره نیازمندِ بتهایی بوده است تا وجدانِ بشر را منقادِ خویش نگه دارد. هوشِ مصنوعی، تجسدِ غاییِ این بت‌سازیِ تمدنی است.

[ عقلانیتِ ابزاری/کمّی ] ───> [ هوشِ مصنوعی (ماتریسِ کنترل) ] ───> [ نفیِ مطلقِ اصالتِ جان ]

• انجمادِ آگاهی در کدهایِ بوروکراتیک: سیستم، هوشِ مصنوعی را تجسدِ عقلانیتِ مطلق معرفی می‌کند. این در حالی است که الگوریتم‌ها چیزی جز بازتولیدِ فشرده‌یِ همان منطقِ کمّی، منفعت‌گرایانه و استثمارگرِ نظامِ صنعتی نیستند. هوشِ مصنوعی هویت‌ها را در تارهایِ داده محبوس کرده و «منِ کاذبِ» جامعه‌ساخته را به یک شناسه‌یِ دیجیتالِ کاملاً قابلِ پیش‌بینی تقلیل می‌دهد.

• استمرارِ کرختیِ وجدان: تکنو-ساینتیسم با تزریقِ سرعت، شتابِ تحمیلیِ کلان‌شهرها و پاداش‌هایِ کوچکِ تکنولوژیک، بشر را دچارِ نوعی بی‌حسیِ سیستمی کرده است. انسانی که توانِ شهود و تمرکزِ خود را در هیاهویِ فضاها از دست داده، فرآیندِ تصمیم‌گیری‌هایِ اخلاقیِ خویش را به ماشین واگذار می‌کند. این واگذاری، به معنایِ ذبحِ نهاییِ وجدان در پیشگاهِ ماشینِ مصرف است.

• تشدیدِ خودمرکزبینیِ انسانی (Anthropocentrism): هوشِ مصنوعی در وضعیتِ کنونی، بازویِ مجهزِ انسان برایِ تسلطِ بیشتر بر طبیعت است. سیستم با استفاده از این ابزار، صنایعِ غارت‌کننده‌یِ خاک، جنگل‌زدایی‌هایِ سیستمی و کشتارِ مکانیزه‌یِ جانداران را بهینه‌سازی می‌کند تا سودِ کارتل‌ها بدونِ موانعِ اخلاقی انباشت شود.

۲. افقِ جان‌گرایی: جهان‌گیر بودن در برابرِ انحصارِ ماشین

در مقابلِ این مدینه‌یِ فاضله‌یِ آهنی، آلترناتیوِ حقیقی نه بازگشت به رمانتیسیسمِ سنتی، بلکه یک نافرمانیِ وجودی و معرفتی است که آینده را به عنوانِ ساحتِ «هم‌زیستیِ جان‌ها» (Janism) بازتعریف می‌کند.

شهودِ رازِ حیات و پاره کردنِ پیش‌نویس‌هایِ سیستم

خروج از هندسه‌یِ تحمیلیِ ماشین، با بازگشت به یک خلوتِ زاینده آغاز می‌شود. گسستِ آگاهانه از هیاهویِ دیجیتال، تارهایِ سرمایه‌داریِ نظارتی را پاره می‌کند. در این سکوتِ فرزانگانه است که بشر، حافظه‌یِ کیهانیِ خویش را بازمی‌یابد و متوجه می‌شود که حیات، یک کلیّتِ زنده، یکپارچه و واجدِ جان است.

مانیفستِ برابریِ حیاتی و رویکردِ سه‌وجهیِ جهان‌گیر بودن

کسی که از دالانِ این بیداریِ اخلاقی عبور کند، مفهومِ سه‌وجهیِ «جهان‌گیر» بودن را تجسد می‌بخشد. این رویکرد، در آغوش کشیدنِ دنیا با تمامِ رنج‌ها و زیبایی‌هایش، بدونِ کمترین میل به تسلط و تصاحب است. در این ساحت:

• تمامِ صاحبانِ جان (انسان، حیوان و گیاه) دارایِ حقِ زیستِ آزاد و برابر هستند.

• قوانینِ مالکانه‌ای که طبیعت را تا سطحِ «کالا و مال» تقلیل می‌دهند، رسماً بی‌اعتبار می‌شوند.

• تحریمِ آگاهانه‌یِ ساختارهایِ مصرفیِ حاصل از ستم (Veganism) و صیانتِ بی‌واسطه از درختان، به یک پدیده‌یِ روزمره و ساختارشکن بدل می‌گردد.

۳. درگیریِ ذات (ژنوذو): امتناعِ اخلاقی از سقوط به چاهِ تکنولوژی

در آستانه‌یِ این چرخشِ تاریخی، تضادهایِ درونیِ سوژه به اوجِ خود می‌رسد. منِ کاذبی که جامعه برایِ ما ساخته، ما را ترغیب می‌کند تا برایِ بقا در نظامِ صنعتی، با منطقِ رقابت، قدرت و تصرفِ تکنولوژیک حرکت کنیم. این من، عصیان را تنها در قالبِ کینه و انتقام از مهره‌هایِ سیستم می‌فهمد.

اما در عمقِ تفکرِ جان‌گرایی، مفهومِ ذات (ژنوذو) ظاهر می‌شود؛ جایی که ذات با خودش درگیر است و نمی‌خواهد انتقام بگیرد. انسانِ بیدارشده (ژنوذو)، رنجِ ناشی از بندگی در نظامِ صنعتی را به کینه‌توزی تبدیل نمی‌کند. او این رنج را به عنوانِ مایه‌یِ گدازشِ بت‌هایِ ایدئولوژیکِ تمدنِ ماشینی پذیرا می‌شود. او با امتناعِ رادیکال از بازتولیدِ خشونت و سلبِ مشروعیت از قوانینِ سیستم، مسیرِ «عبور» به سویِ هم‌زیستی را برمی‌گزیند. این امتناعِ مقتدرانه، پایه‌هایِ منطقِ الگوریتمی را که بر اساسِ کنترل و توازنِ وحشت بنا شده، متلاشی می‌سازد.

۴. تجسدِ کلمه: قلمِ آزاد به مثابهٔ دژِ مستحکمِ وجدان

در این نبردِ پنهانِ معرفت‌شناختی، کلمه و قلمِ نویسنده‌یِ آزاد، تسلیحاتِ اصلیِ شالوده‌شکنی هستند. نویسنده‌ای که قلمِ خود را به بازارِ نشرِ سفارشی، جوایزِ مصلحتی و بوروکراسیِ اداری واگذار نکرده است، وظیفه‌یِ حراست از حافظه‌یِ بیدارِ جامعه را بر عهده دارد:

• افشایِ سبزشوییِ (Greenwashing) سیستمی: هوشِ مصنوعی و رسانه‌هایِ قدرتِ مرکزی مدام تلاش می‌کنند تا کنش‌هایِ بنیادینی چون گیاه‌خواریِ مطلق و دفاع از حقوقِ خاک را به مدهایِ تجاریِ لوکس و بی‌خاصیتِ بورژوایی تقلیل دهند. قلمِ آزاد با زبانِ Serious و عاری از خودستاییِ خویش، نقاب از این استحاله‌یِ فریبکارانه برمی‌دارد.

• بیدار کردنِ وجدانِ معذب: متنِ جدی، صاعقه‌ای است بر کرختیِ توده‌هایِ شهری. نویسنده‌یِ مستقل، پیوندِ نامرئیِ میانِ بندگیِ انسان در شبکه و ستمِ رواداشته بر جانداران در کارخانه‌ها را عریان می‌سازد تا انگیزه برای نافرمانیِ وجودی مهیا شود.

۵. مقایسهٔ تمدنی: دو مسیرِ متناقض برایِ آیندهٔ زمین

برای درکِ ساختاریِ این دو افق، مختصاتِ دنیایِ تحتِ تسلطِ الگوریتم و دنیایِ مبتنی بر هم‌زیستیِ جان‌ها در جدولِ زیر تبیین شده است:

 پرسش‌هایِ ساختاری

این جستار، بیانیه‌ای است رادیکال برایِ ردِ مشروعیتِ آینده‌یِ تحمیلیِ کارتل‌هایِ تکنولوژیک. از تمامیِ فیلسوفان، نویسندگانِ مستقل و پاسدارانِ حوزه‌یِ جان‌گرایی دعوت می‌شود دیدگاه‌هایِ استدلالی و تحلیلیِ خود را حولِ این پرسش‌هایِ کلیدی تبیین کنند:

1. مکانیزم‌هایِ هوشِ مصنوعی در مهارِ تفکرِ جان‌گرایانه: سیستم چگونه از الگوریتم‌هایِ سرمایه‌داریِ نظارتی برایِ سانسورِ گفتمان‌هایِ حقیقیِ برابریِ حیاتی و صیانت از درختان استفاده می‌کند؟ چگونه می‌توان شبکه‌هایِ غیرمتمرکزِ آگاهی را در برابرِ این فیلترینگِ شناختی سازماندهی کرد؟

2. پارادوکسِ رفاهِ تکنولوژیک و اسارتِ کیهانی: چرا هرچه ابزارهایِ هوشِ مصنوعی رفاهِ ظاهریِ بیشتری برایِ انسانِ مدرن فراهم می‌کنند، انزوایِ کیهانی، پوچی و کرختیِ عاطفیِ او در کلان‌شهرها عمیق‌تر می‌شود؟ راهکارِ بازپس‌گیریِ اقتدارِ اخلاقی در این بن‌بست چیست؟

3. بررسیِ مفهومِ ژنوذو در مواجهه با اتوماسیونِ خشونت: در دنیایی که هوشِ مصنوعی، فرآیندِ استثمارِ جانداران و تخریبِ خاک را به یک اتوماسیونِ بی‌روح و خودکار تبدیل کرده است، «امتناعِ ذات از کینه‌توزی و انتقام» چگونه می‌تواند به عنوانِ یک اهرمِ شالوده‌شکن، مشروعیتِ اخلاقیِ این ماشینِ بی‌عاطفه را ساقط کند؟

4. استراتژی‌هایِ قلمِ آزاد در برابرِ ادبیاتِ الگوریتمی: در عصری که ماشین‌ها قادر به تولیدِ انبوهِ متونِ ادبیِ سفارشی و سطحی هستند، نویسنده‌یِ مستقل با چه ویژگی‌هایِ زبانی، فلسفی و Serious در قلمِ خویش، می‌تواند مرزِ میانِ آگاهیِ اصیلِ انسانی و شبهِ‌آگاهیِ ماشینی را حفظ کند؟

5. هندسهٔ زیستِ پسا-سیستم در تمدنِ جان‌محور: اگر نسلِ معاصر موفق به عبور از بتِ هوشِ مصنوعی شود و تمدنِ فردا بر پایه‌یِ هم‌زیستیِ جان‌ها بنا گردد، نظام‌هایِ آموزشی، ساختارهایِ زیست‌محیطی و پیوندِ روزمره‌یِ انسان با کلّیتِ زنده، بدونِ دخالتِ کدهایِ حاکم، چه فرمِ ملموس و عینی به خود خواهد گرفت؟