شناسنامه و شناسه‌نامه فنی اثر
- نام اثر: زیر درختان زیتون
- نویسنده، کارگردان و تهیه‌کننده: عباس کیارستمی
- سال تولید و انتشار: ۱۳۷۳ خورشیدی (۱۹۹۴ میلادی)
- بازیگران: محمدعلی کشاورز، حسین رضایی، طاهره لادانیان، فرهاد خادم‌تمرانی
- ژانر: درام، فراسینما ، شبه‌مستند
- مدت زمان: ۱۰۳ دقیقه
- بستر متنی: بخش پایانی «سه‌گانه کوکر» (زلزله)
- رسانه منتقد: جهان آرمانی
مقدمه: واسازی افسانه کیارستمی و مواجهه بی‌رحمانه با زوال فرم
سینمای عباس کیارستمی سال‌هاست که در هاله‌ای از تقدس‌گرایی شبه‌فلسفی و تمجیدهای کورکورانهٔ جشنواره‌های غربی محصور شده است. «زیر درختان زیتون» به عنوان حلقهٔ پایانی به‌اصطلاح «سه‌گانه کوکر»، نقطه‌عطف برجسته‌ای برای سنجش این ادعاست؛ اثری که به ظاهر در رثای زندگی، عشق و بازسازی پس از فاجعهٔ زلزله ۱۳۶۹ رودبار و منجیل سروده شده، اما در عمل، چیزی جز یک خودشیفتگی فرمالیستی، استثمار زیباییشناختی رنج طبقات فرودست و یک ژست روشنفکرانهٔ تهی از عمق انضمامی نیست.
در این نقد صریح و بی‌رحمانه در مجله «جهان آرمانی»، ما با کنار زدن پرده‌های تعارف و مجامله‌های رایج نقد سینمایی، نشان خواهیم داد که چگونه کیارستمی با پناه بردن به تکنیک‌های تکراری «سینما در سینما»، از مواجههٔ واقعی با امر مادی، فاجعهٔ زیستی و شکاف عمیق طبقاتی شانه خالی میکند. این فیلم نه یک شاهکار انسان‌گرایانه، بلکه نشانه‌ای از زوال دیالکتیک فرم و محتواست که در آن «واقعیت» به مسلخ «بازنمایی موزه پسند» برده می‌شود.
کالبدشکافی فرم، محتوا و لایه‌های پنهان اثر
فراتئاتر مبتذل: سینما در سینما به مثابه فرار از تعهد
ساختار «فیلم در فیلم» در «زیر درختان زیتون» نه یک نوآوری معرفت‌شناختی برای زیر سؤال بردن مرز واقعیت و مجاز، بلکه یک مکانیسم دفاعی برای فرار از مسئولیت مؤلف است. کیارستمی با قراردادن یک کارگردان شهری (با بازی تمیزشده و غیرارگانیک محمدعلی کشاورز) در مرکز درام، فاصله‌ای بورژوایی میان دوربین و سوژههای بومی ایجاد میکند. این فرم به‌ظاهر مدرن، در حقیقت نوعی نگاه استعماری درون‌فرهنگی است؛ کارگردان-خداوندگاری که به روستا می‌آید، بومیان آسیب‌دیده از زلزله را مانند اشیاء صحنه چیدمان میکند و رنج زیستهٔ آنان را به متریالی برای فرمول‌های سینمایی خود تبدیل می‌نماید.
بازی بازیگر-کارگردان: دستکاری واقعیت تحت پوشش حقیقت‌نمایی
حضور محمدعلی کشاورز در نقش کارگردان، متصنع‌ترین بخش فیلم است. این کاراکتر نه یک کارگردان واقعی درگیر با بحران، بلکه نماد روشنفکر بی‌دردی است که رنج انسان روستایی را صرفا یک «نمای خوب» یا «برداشت صحیح» می‌بیند. کیارستمی مدعی فاش‌سازی فرایند فیلم‌سازی است، اما آنچه فاش می‌شود، خودشیفتگی سینماگری است که قدرت والای خود در دستکاری آدم‌ها را به عنوان «هنر» به خورد مخاطب می‌دهد.
تکه‌تکه کردن رنج: تقلیل زلزله منجیل به پس‌زمینه تزئینی
زلزله ۱۳۶۹ یکی از هولناک‌ترین تراژدی‌های انسانی تاریخ معاصر ایران است. اما در «زیر درختان زیتون»، ویرانه‌ها، گورهای دسته‌جمعی و بی‌خانمانی، تنها به یک بک‌گراند کارت‌پستالی و سرسبز برای یک دلدادگی یک‌طرفه و مبتذل تقلیل می‌یابند. کیارستمی امر والای رنج را اهلی میکند. او فاجعه را از محتوای سهمگین، سیاسی و اجتماعی‌اش خالی کرده و آن را در قالب یک فضای شبانی (پاستورال) زیبا، دلپذیر و قابل هضم برای تماشاگر سیر اروپایی بازسازی میکند.
سکوت طاهره: خوانش ساختارشکنانه از نفی فاعلیت زنانه
دیالکتیک میان حسین (جوانی بی‌سواد و بی‌خانه) و طاهره (دختری که خانواده‌اش را در زلزله از دست داده)، بر محور سکوت طاهره می‌چرخد. سینمای رسمی و منقدان محافظه‌کار، این سکوت را «نجابت شرقی» یا «ابهام شاعرانه» تفسیر می‌کنند. اما از منظر یک نقد رادیکال، این سکوت، نفی کامل فاعلیت زنانه است. طاهره در این فیلم یک سوژه نیست؛ او حتی یک شیء دارای اراده هم نیست. او صامتی است که تحت فشار دو سالار قرار دارد: از یک‌سو سنتی که مادربزرگش نماینده آن است، و از سوی دیگر بورژوازی سینمایی که حسین را ترغیب به تحمیل خود بر او میکند.
نقد رادیکال ایدئولوژی پنهان: تسلیم در برابر قدرت و مسخ «جان»
ایدئولوژی پنهان در «زیر درختان زیتون»، ایدئولوژی انفعال، تسلیم و آشتی‌جویی کاذب با مناسلات ظالمانهٔ طبقاتی است. حسین، نماینده طبقهٔ محروم، بی‌سواد و حاشیه‌ای است. استدلال‌های او برای طاهره در طول فیلم، تماما حول این محور می‌چرخد که: «چون زلزله آمده و همه چیز خراب شده، پس تفاوت بی‌سواد و باسواد، و بی‌خانه و صاحب‌خانه از بین رفته است.»
این منطق، یک انحراف ایدئولوژیک خطرناک است. کیارستمی فاجعه طبیعی را به عنوان یک «برابرساز مطلق» جا می‌زند تا ضرورت مبارزه طبقاتی و نقد ساختارهای نابرابر اجتماعی را محو کند. او به جای آنکه نشان دهد چگونه فاجعه، آسیب‌پذیری طبقات محروم را مضاعف میکند، با یک ساده‌انگاری مرتجعانه مدعی می‌شود که زلزله، نابرابری‌ها را شسته است! این پیام، چیزی جز افیون تسلی‌بخش و دعوت به پذیرش وضع موجود نیست. «جان» انسانی در این فیلم، نه در مسیر آگاهی و طغیان، بلکه در مسیر استحاله در طبیعی‌گرایی بی‌خاصیت مسخ می‌شود.
انتروپی بورژوایی در پوشش سادگی روستایی
فیلم ادعای سادگی و خلوص دارد، اما این سادگی، تصنعی و خودآگاهانه است. این یک «سادگی خریده‌شده» است. سینمای کیارستمی در این اثر، از انسان روستایی ابزارسازی میکند تا اضطراب‌های وجودی روشنفکر طبقه متوسط شهری را تسکین دهد. بومیان کوکر، نه انسان‌هایی با پیچیدگی‌های روانی و تاریخی، بلکه آکتورهای ناآگاه یک سیرک زیباییشناختی هستند.
سینمای جشنواره‌ای و کالاسازی فقر شرقی
نمی‌توان «زیر درختان زیتون» را بدون بررسی موقعیت آن در بازار بین‌المللی سینما تحلیل کرد. این فیلم دقیقا برای برآورده کردن میل «دیگری‌سازی» در فستیوال‌های غربی ساخته شده است. نگاه اگزوتیک به فقر، تبدیل کردن ویرانه‌ها به مناظر سرسبز زیتون، و ارائهٔ تصویری غیرسیاسی، رام‌شده و صلح‌طلب از شرق بحران‌زده، همان کالایی بود که جشنواره کن ۱۹۹۴ به آن جایزه می‌داد. این سینما، تجارت بازنمایی رنج است بدون آنکه قطره‌ای از ساختارهای مولد آن رنج را به چالش بکشد.
واکاوی فلسفی: تقلیل رنج انسان به زیبایی‌شناسی کاذب و نفی آزادی
از منظر فلسفی، مفهوم آزادی در «زیر درختان زیتون» دچار یک خودناقضی اساسی است. آیا حسین آزاد است؟ آیا طاهره حق انتخاب دارد؟
فیلم با نمای بلند مشهور پایانی خود که در آن حسین طاهره را در میان تپه‌ها و درختان زیتون دنبال میکند ادعای گشودگی و «پایان باز» دارد. اما این لانگ‌شات کذایی، نه یک گشایش هایدگری در باب حقیقت، بلکه یک ژست فرمالیستی بزدلانه برای شانه خالی کردن از پاسخگویی است.
کیارستمی دوربین را در دوردست قرار می‌دهد تا ما نتوانیم بشنویم و ببینیم چه رخ می‌دهد. او این نقطه عطف دراماتیک را به دو نقطه سیاه در میان سبزی بی‌انتها تقلیل می‌دهد. این حرکت، نه ارتقای سینما به شعر، بلکه «زیبایی‌شناسی کردن بن‌بست» است. زمانی که هنر نتواند حقیقت انضمامی رابطه انسانی را آشکار کند، به فاصلهگیری خنثی روی می‌آورد و آن را «راز» یا «شاعرانگی» می‌نامد. این نفی آزادی سوژه‌ها به نفع سیطرهٔ کامل قاب‌بندی کارگردان است.
پرسش‌های متداول درباره فیلم زیر درختان زیتون
چرا با وجود تمجیدهای جهانی، امتیاز ۴.۸ از ۱۰ به این اثر داده می‌شود؟
تمجیدهای جهانی غالبا ناشی از چشم‌اندازهای اروپاسنتریک به سینمای جهان سوم است که شیفتهٔ نگاه غیرسیاسی، شاعرانه‌نما و اگزوتیک به فقر می‌شوند. امتیاز ۴.۸ منعکس‌کنندهٔ تقلیل ساختاری فاجعه ملی، استثمار زیباییشناختی آدم‌های بومی، فرم فراتئاتری تکراری و ریاکاری ایدئولوژیک اثر در پنهان کردن شکاف‌های طبقاتی است.
آیا لانگ‌شات پایانی فیلم یکی از شاهکارهای تاریخ سینما نیست؟
خیر. این سکانس اگرچه از نظر تکنیکی و اجرای فنی کنترل‌شده است، اما از نظر فلسفی و دراماتیک نوعی فرار از مسئله است. دوربین با عقب‌نشینی به یک نمای بسیار دور، مسئولیت مؤلف در قبال مواجهه مستقیم با سرنوشت سوژه‌ها را نفی کرده و بن‌بست ارتباطی را زیر نقاب فرمالیسم پنهان میسازد.
نقش «سینما در سینما» در این فیلم چیست و چرا نقد می‌شود؟
تکنیک سینما در سینما در اینجا برخلاف آثار برشت یا گودار که افشاگر ساختار قدرت و ساختارهای ایدئولوژیک رسانه بودند، صرفا یک بازی خودشیفته‌وار است. این تکنیک برتری کارگردان روشنفکر را بر ناآگاهی روستاییان تثبیت میکند و به جای ایجاد آگاهی انتقادی، فرآیند فیلم‌سازی را به یک امر مقدس و دست‌نیافتنی تبدیل می‌نماید.
ارزیابی نهایی، تحلیل ساختاری و درج صریح امتیاز نهایی
در جمع‌بندی نهایی، «زیر درختان زیتون» اثر عباس کیارستمی، ساختاری است که بر روی پایه‌های سست خودارجاعی روشنفکرانه و زیبایی‌شناسی تجملی از فاجعه بنا شده است. فیلم نه موفق می‌شود یک نئورئالیسم اصیل و انسانی خلق کند، و نه قادر است فراتئاتر خود را به یک نقد ساختاری از رسانه یا جامعه ارتقا دهد.
اثر در میان دو سنگ‌آسیاب گیر کرده است: از یک سو ادعای نزدیکی به واقعیت و زندگی جاری در پس زلزله را دارد، و از سوی دیگر با کنترلگری شدید، قاب‌بندی‌های مکانیکی و تحمیل میل کارگردان بر بومیان، واقعیت را مسخ میکند. طاهره صامت باقی می‌ماند، حسین در توهم برابری ناشی از زلزله می‌سوزد، و کارگردان فیلم با ماشین شاسی‌بلند خود از روستا می‌رود تا جایزه‌اش را در کن تحویل بگیرد. این سینمای رهاییبخش نیست؛ این سینمای تثبیت نابرابری در زیباترین قاب‌های ممکن است.
ارزیابی قطعی و نهایی مجله «جهان آرمانی»
فیلم «زیر درختان زیتون» به دلیل فرمالیسم خودشیفته، تقلیل رنج انسانی، نفی فاعلیت سوژه‌ها و ارائه ایدئولوژی تسلیم‌طلبانه، شایسته جایگاهی بالاتر در تاریخ سینمای جدی نیست.
این مقاله بهانه‌ای است تا با جهان فکری و آثار من در وبگاه جهان آرمانی آشنا شوید. تمامی کتاب‌ها، پادکست‌ها و نوشته‌های من از سال‌ها پیش تا کنون، به صورت کاملا رایگان و بدون هیچ محدودیتی برای دانلود، خواندن و شنیدن در دسترس شماست؛ هدف جان‌گرایی کمتر رنج بردن همه جانداران است.
نظراتِ شما پیش از انتشار، توسطِ هیئتِ تحریریه واکاوی شده و در صورت هم‌سویی با اصولِ فوق، منتشر خواهد شد. توصیه می‌شود پیش از درج نظر، اسنادِ زیر را مرور کنید: