پادکست به نام جان – ویژه برنامه فرهنگ ایران – قسمت پنجم صوفی‌گری – با نیما شهسواری

صوفی‌گری در تاریخ ایران، بیش از آنکه یک مکتب فکری صرف باشد، یک «پناهگاه روانی» برای فرار از واقعیت‌های تلخ بوده است. نیما شهسواری در این تحلیل، صوفی‌گری را تجلیِ نهایی انفعال و درخودماندگی می‌داند. در حالی که قدرت‌هایی مانند صفویه با شمشیر فرهنگ‌سازی کردند، صوفی‌گری با سلاحِ برنده هنر (شعر حافظ، مولانا و دیگران) توانست بر جان و دل ایرانیان چیره شود.

محورهای اصلی این واکاوی شامل موارد زیر است:

• توهم‌گرایی و فرار از واقعیت: صوفی‌گری با انتقال مرکز ثقل زندگی از زمین به آسمان، باعث شد انسان ایرانی نسبت به مسائل دنیوی و اجتماعی بی‌تفاوت شود. این میل به اوهام، پذیرش خرافاتِ بعدی (مانند شیعه‌گری غلوآمیز) را تسهیل کرد.
• تطهیر زشتی: یکی از کارکردهای دهشتناک این نگاه، بازتعریفِ مفاهیم ظالمانه است. شهسواری مثال می‌زند که چگونه قصص قرآنی (مانند داستان خضر و موسی) یا قوانین خشن، در لفافه‌ای از ادبیات ملیح صوفیانه پیچیده می‌شوند تا قبحِ جنایت و زشتی در ذهن مخاطب فرو بریزد.
• انفعال در برابر جبر: ریشه سکوتِ مرگبار در برابر حملات تاریخی (مانند مغول) و یا ستم‌های معاصر، در همین فرهنگ «تسلیم و رضا» نهفته است. صوفی‌گری به انسان می‌آموزد که هر نکبتی را به عنوان سرنوشت محتوم بپذیرد.

امروز، «اکثریت خاموش» در ایران، وارثان همان انفعال صوفیانه هستند؛ جماعتی که واقعیتِ وحشیگری را می‌بینند اما با پناه بردن به حقیقت‌های ساختگی و توهمِ «ناجی»، از هرگونه کنشگری سر باز می‌زنند. برای شکستن این بن‌بست، باید از دنیای اوهام خارج شد و به واقعیتِ عینی و لمس‌شدنی بازگشت.